KẾT-LUẬNPhần 27 · trang 399–401

399Trang sách 399Mộ người Stiêng được đắp, cao, bốn góc có bốn trụ, có lợp mái làm nhà mồ. Mộ được người sống săn-sóc.

Tang-lễ người Stiêng nhiều ăn uống, nhưng tương-đối ít phức tạp so với các sắc dân khác.

KẾT-LUẬN Nhiều tục-lệ về tang-lễ của đồng-bào Thượng rất phiền phức và tốn kém, nhiều khi phương-ngại tới cuộc tiến-hóa.

Đất lề quê thỏi, mỗi nơi có mỗi phong tục, tuy nhiên phong-tục thường thay đổi với thời gian, cũng như thay đôi theo sự chung-đụng tiếp-xúc giữa dân tộc này với dân tộc khác Những phong-tục về tang-lễ trong bài này, cũng như những phong- tục về hộn lễ tôi đã có dịp nói tới, tôi chỉ trình bày về những sắc-dân chính, mỗi sắc dân có nhiễn bộ-lạc và chi-phái với những phong tục đôi khi hơi khác-biệt, - sự khác-biệt không quan-trọng lắm.

Gần đây nhiều đồng bào Thượng đã di cư về gần chúng ta, có lẽ rồi đây phong-lục của họ sẽ bị ảnh-hưởng của chúng ta mà có sự biến cải.

Ánh sáng văn-minh đã rọi vào đất nước Việt-Nam, lễ tất-nhiên sự tiến-bộ của chúng ta sẽ thúc đầy sự tiến-bộ của các đồng-bào Thượng, anh em chúng ta.

I. A.

Nhật báo Cách Mạng Quốc-Gia ngày 1-9-1963

400Trang sách 400KẾT-LUẬN Sống gửi, thúc về, đời người kể lừ lúc thành hình trong bụng mẹ rồi oe-oe khóc chào đời, qua bao cuộc thăng-trầm, khi vui-mừng, lúc lo-âu cho đến khi nhắm mắt, thở hơi thở cuối cùng, hai tay buông suôi, chỉ là thời-gian lạm bợ, và cuộc sống chỉ là một cuộc gửi gấm để chờ một cái Bi vĩnh-viễn, và cái gì vĩnh-viễn đó là cái chết.

Chết là hết, và lúc đó, khi đã nằm yên trong mộ mới thật là nghỉ. ngơi.

Trong cuộc sống, kề từ lúc còn là một bào thai trong bụng mẹ, con người bất cứ ở đâu, bắt cứ dân tộc nào, đều phải chịu sự chi-phối của tục lệ tập thề, tục-lệ này có khi lưu-truyền từ ông cha lại, có khi do nếp sống mà sinh ra, hay có dỡ có, có điều đáng bảo tồn mà cũng có điều cần cải-thiện.

Là con người Việt-Nam, ta phải uốn-minh theo phong-tục Việt-Nam với rất nhiều tục-lệ đôi khi phiền phức, nhưng cũng chính những tục-lệ này nó đã giúp cho dân tộc ta giữ nguyên được cái bản chất của minh nó có một căn-bản riêng.

Cách đây hơn hai mươi năm, đủng ra là vào tháng tư năm 19/4, trên tờ Trung-Bắc Chủ Nhật số 200, xuất bản ngày 304, ông chủ nhiệm Nguyễn-doãn-Vượng có viết : lể-thót « Một nhà cũng như một nước, bao giờ cũng có những căn-bản riêng, những riêng, những nền-rếp riêng. Những căn-bản, lề-thói, nền-nếp đó có cát hay lất cũng phải có cái dỏ, người hiều biết thì bỏ cái dỏ mà chỉ giữ cát hay, nhưng chính những cái hay và những cái dỏ đã lạo nên cái dấu riêng cho một nhà. Lấy một nhà mà suy rộng ra một nước thì cũng thế. Nhưng nước la chẳng họn, sở di mà còn tồn lại được mãi-mãl, ấu cũng vì nước la có một căn-bản riêng, do bao nhiêu thứ gây nên, trong những thứ đó phải kê văn-minh văn-hóa của la trước nhất.

401Trang sách 401Mà trong cái văn mình văn hóa đó thì lễ-nghi phong -lục giữ một phần quan-trọng.... »

Đủng ! Lễ nghi phong lục rất quan-trọng đối với con người và luôn luôn chi phối con người qua mọi giai đoạn lừ lúc bào-thai, đến lúc sơ- sinh, qua lúc trưởng-thành, khi lập gia-đình, về già rồi chết !

Chết nhưng con người vẫn chịu tục-lệ chi-phối qua lang lễ, qua các phong-tục về mồ inả.

Dẫu gọi là tục-lệ cổ-truyền, nhưng ngày nay, mặc ảnh-hưởng Au-Mỹ, nhiều tục-lệ này vẫn còn lòn tại và vẫn được dân ta tôn trọng. Hay thì giữ, đở thì bỏ, qua những phong-lục cổ truyền, cùng với những điều còn tồn tại, chúng la thấy biết bao nhiêu điều không còn nữa.

Ở đây, mới chỉ đề cập tới những phong-tục liên-quan tới con người, nhưng bên những phong-tục này còn biết bao phong-lục khác về tín- ngưỡng, về xã-giao và cả về tập-quán nữa.

Biết tới đầu trinh bày tới đó, tát cả những tục lệ về con người từ lúc mới thành-hình đến khi yên nghỉ nơi mỗ, tôi rất mong sẽ giúp ích một phần nào cho những ai muốn lim hiểu văn-minh ván hóa của la !

Saigon, ngày 1-9-65 TOAN-ÁNH