PLEIKUPhần 12 · trang 181–191

181Trang sách 181PLEIKU Pleiku cũng là một tỉnh cũ của miền Thượng Cao Nguyên được thành lập từ thời Pháp thuộc, nhỏ hơn tỉnh Darlac, diện tích 8.260 cây số vuông.

Lịch sử Pleiku trước kia là một vùng rừng rậm hoang vụ có sắc tộc Diarai là sắc tộc đông người nhất ở Cao Nguyên cư trú.

Trước năm 1929, Pleiku là một phần đất của tỉnh Kontum.

Năm IgII, viên Công sứ Pháp ở Kontum cho người điều tra về tình hình an ninh và kinh tế ở vùng này, và đến năm 1913, chính quyền Pháp đặt tại đây một Tòa Đại Lỳ Hành Chánh có một viên Đại Lý người Pháp để giải quyết mọi công việc hàng ngày về Hành chánh.

Ngày 12 tháng 2 năm 1929, Pleiku được tách rời khỏi tinh Kontum để thành một tỉnh riêng.

Ngày 30.5.1949, các tù trưởng ở Pleiku đã cùng tù trưởng khác ở vùng Cao Nguyên làm lễ tuyên thệ với Quốc Trưởng Bảo Đại. Sau đó, Dụ số 6 ngày 15.4.1950 đặt Pleiku và các tỉnh khác ở Cao Nguyên trực thuộc quyền điều khiển của Quốc Trưởng và tòa Ủy viên Pháp bị bãi bỏ vào ngày 25.7.1950 ; miền Thượng Cao Nghyên họp thành Cao Nguyên miền Nam thuộc Hoàng Triều Cương Thô, miền này sau đó sáp nhập vào cương vực và lãnh thồ quốc gia do đạo Dụ số 21 ngày 1I.3.1955.

Từ ngày ấy Pleiku được chính thức mở mang với thị xã tại Pleiku gồm 2 xã Hội Thương và Hội Phú ngày nay. Tỉnh Pleiku hồi đó rộng hơn ngày nay. Năm 1959, một phần đất của

182Trang sách 182tỉnh bị cắt bớt để giao cho hai tỉnh Phú Yên và Bình Định.

Đến năm 1962, quận Cheo Reo lại được tách rời khỏi tỉnh để thàuh lập tỉnh Phú Bồn, nhưng cũng năm này, Pleiku nhận thêm một phần đất về phía Đông Bắc của tỉnh Dartac, và giữ nguyên diện tích 8.260 cây số vuông tới nay.

Vị trí Pleiku nằm về phía Bắc miền Thượng Cao Nguyên, trên cao độ 790 thước giáp giới với các tỉnh :

- Bình Định và Phú Yên về phía Đông - Darlac vè phía Nam - Kontum về phía Bắc - Về phía tây là ranh giới Cao Mên - Việt Nam.

Địa thế Pleiku là vùng đất đỏ rất màu mỡ, phía Bắc tỉnh hầu hết là đồi núi liên tiếp với nhau, bao phủ bởi rừng; ở phía Nam quốc lộ 19 phần lớn là đồi trọc và ở phía Tây Nam toàn là rừng cây dầu, đất khô khan căn cõi. Đèo Mang Yang trên quốc lộ 19 phân chia ranh giới giữa hai tỉnh Pleiku và Bình Định.

Về mạn Đông và mạn Đông Bắc, giáp tỉnh Bình Định có nhiều núi cao : Kon, Boria 1568 thước, Kong-Xa Krong 1333 thước Chu Rpan 1571 thước, Chu-Dru 1380 thước.

Về phía Bắc, nơi giáp giới với Kontum, núi tương đối thấp hơn, cao nhất là ngọn Chu-To-Moch 1372 thước, rồi đến ngọn Chu-Ter-Kom 1262 thước, ngọn Chu-Ro-Bu 1142 thước và ngọn Chu-Pu 854 thước.

Về phía Tây, gần biên giới Cao Mên núi không cao mấy từ 400 đến 90o thước : Chu-Kan-Yan 870 thước, Chu-Ka-Ra

183Trang sách 183770 thước, Chu Kall 737 thước, Chu-Prong 732 thước, Chu- Kuenh-Djau 783 thước v.v...

Về phía Nam, thuộc quận Phú Nhơn, núi cũng chỉ cao tới trên dưới 900 thước : Chu-Pha 922 thước, Chu-Dat 845 thước Chu-Dray 724 thước v.v...

Bên quốc lộ số I4 từ Pleiku đi Banmêthuột cũng có mấy ngọn núi cao : Chi A 859 thước, Chi-Hodrong 1028 thước, Chi- Cotyprong 873 thước. Trên ngọn núi này, đồng bào Thiên chúa giáo có đặt tượng Đức Mẹ.

Sông ngòi Pleiku không có sông lớn, thường chỉ là những dòng suối ngắn hẹp, lòng có đá, nhiều thác ghềnh, nước chảy xiết về mùa mưa nhưng lại khô cạn về mùa nắng, do đó rất bất tiện cho sự lưu thông.

Mãy sông chính là :

Sộng la-Yun phát nguyên từ dãy núi Kon Boria, chảy qua quận Lệ Trung rồi đồ vào sông Ia-Ba tại Hậu Bồn, tỉnh ly tỉnh Phú Bốn.

Sông la Prich, sông Ia-Krel phát nguyên từ các dãy núi vùng Lệ Thanh, chảy qua quận này rồi đồ ra sông Sê-San.

Sông Ia-Soup phát nguyên từ Darlac chảy qua quận Phú Nhân rồi đồ ra sông Sê San.

Sông la Krong Bola bắt nguồn từ tỉnh Kontum chạy dọc theo ranh giới hai tỉnh Pleiku và Kontum qua các quận Lệ Trung và Lệ Thanh đến biên giới sang Cao Mên, đổi tên là sông Sê San ; sông Sê San chảy vào sông Cửu Long ở tỉnh Stung Treng.

184Trang sách 184Khí hậu Khí hậu Pleiku tương tự như khí hậu các tỉnh Darlac và Kontum với 2 mùa mưa nắng theo gió mùa, Nhiệt độ cao nhất là 35° và thấp nhất là 5°.

Dân cư Dân chúng gồm đông nhất người Thượng thuộc các sắc tộc Djarai và Bahnar, hai sắc dân chính trong tỉnh, ngoài ra còn có người Tolo, người De Adroch, người Bahnar Alo Kone, người Djarai Arap ở quận Lệ Trung. Sau người Thượng là người Kinh. Ngoài ra cũng có một số ngoại kiều.

Tồng số dân chúng toàn tỉnh vào khoảng 163.000 người với một độ trung bình 20 người một cây số vuông, phân chia : ( Djarai 96.226 người 102.600 người Thượng 5.803 người Bahnar gồm các sắc tộc Rhadé 571 người 59.990 người Kinh, một phần lớn là các đồng bào di cư. 32 ngoại kiều (Ấn, Pháp, Mỹ).

Giao thông Đường bộ Pleiku nằm ở trung tâm miền Bắc Cao Nguyên nên có nhiều đường chính và quan trọng chạy qua :

- Quốc lộ 14 từ Saigon, Banmêthuột đi Kontum, Bến Giàng chạy qua địa phận Pleiku 140 cây số.

- Quốc lộ 19 từ Qui Nhơn sang Cam Bốt chạy qua địa phận Pleiku 140 cây số.

185Trang sách 185- Liên tỉnh lộ chạy từ Pleiku xuống Hậu bồn (Cheo Reo) và Tuy Hòa.

Ngoài ra còn có nhiều đường hàng tỉnh chạy từ thị xã về các quận, các buôn và nhất là tới các khu dinh điền.

Ở phía Nam quốc lộ 1g xe hạng nhỏ có thể lưu thông dễ dàng khắp mọi nơi trên các đồi trọc và rừng thưa nhưng về mùa mưa thì lây lội, bùn sâu không thể nào vượt qua được.

Đưỡng hàng không Pleiku có hai sân bay dân sự cho loại Dakota ở Catéka và ở đồi Aréa. Ngoài ra còn có một sân bay phản lực ở phi trường Cù hành (cạnh Bộ Tư Lệnh Quân Đoàn II).

Tổ chức hành chánh Đứng đầu tỉnh là một Tỉnh Trưởng, có hai Phó Tỉnh Trưởng phụ tá. Tỉnh Trưởng từ năm 1960 tới nay (I974) đều là các Sĩ quan.

Tỉnh Trưởng có văn phòng và các Ty Sở chuyên môn giúp việc, Lại có một hội đồng hàng tỉnh giúp ý kiến.

Pleiku có ba quận :

- Quận Lệ Trung gồm 13 tổng, 65 xã trong đó có 15 xã Kinh và 48 xã Thượng.

- Quận Lệ Thanh gồm 3 tồng, 34 xã trong đó có 17 xã Kinh và 17 xã Thượng.

- Quận Phú Nhơn gồm 4 tổng, và 9 xã đều là xã Thượng Đứng đầu mỗi quận là một vị quận trưởng.

186Trang sách 186Các xã Thượng họp thành tổng, đứng đầu là một vị Chánh Tồng người Thượng. Các xã Kinh trực thuộc ngay Quận.

Ngoài các cơ quan Hành chánh, Pleiku có Bộ Tư Lệnh Quân Đoàn II đồn trú ở phía Bắc Thị xã.

Phong tục Phong tục đồng bào Thượng: xin xem phần thứ hai về các sắc dân.

Nười kính sống theo nở, sốn chu Ba của người Khinh l miên xuôi Thiên Chúa giáo, Phật Giáo, và Tin lành giáo.

Luôn luôn cần cù nhẫn nại, đồng bào Kinh ở đâu, nơi đó đều được khai phá, và nhờ vậy đời sống khá phong phú. Người Kinh rất nặng lòng về vấn đề tịn ngưỡng nên đi đâu cũng tổ chức nhà thờ, chùa chiền, nhà giảng để đến đó đọc kinh, cầu nguyện.

Kinh tế Pleiku tới nay chỉ có một nên kinh tế bình thường và đang ở trên con đường phát triển.

Canh nõng Pleiku nhiều rừng, nhưng từ năm 1955 tới nay, với sự hiện diện của các căn cứ dinh điền, ruộng nương cũng được mỏ mang. Hiện nay có nhiều ruộng trồng lúa, và diện tích tổng tới gần 15 mẫu tây. Ở đây lúa chỉ trồng được một cộng đã lên mùa, ngoại trừ vùng Phú Thọ quận Lệ Trung nhờ có đập nước nên canh tác được hai mùa.

Các đồng bào Thượng trồng lúa lốc cũng như các đồng bào

187Trang sách 187Thượng ngoài Bắc, và họ lại có một loại lúa riêng gọi là lúa Thượng, gần giống như lúa nếp nhưng không có mùi thơm.

Về lúa đồng bằng, mỗi mẫu tây sản xuất được goo kí lô một năm, sức sản xuất hơi kém vì lối canh tác chưa mấy cải tiến.

Ngoài lúa còn các hoa mầu phụ : khoai, sắn, lạc, ngô và rau, trồng trên một diện tích vào khoảng 4 mẫu tây.

Các loại cây kỹ nghệ cũng được trồng nhiều trên một diện tìch tổng cộng vào khoảng 18 mẫu tây với các cây : cao su, cà phê, keenaf, trà, bông, mía.v.v...

Về lâm sản, rừng Pleiku có nhiều gỗ quý : Cầm lai, trắc, sao, dâu.v.v...

Mục súc Pleiku có những đồng cỏ tốt nên việc chăn nuôi ở đây rất nhiều triển vọng. Ty mục súc lnôn luôn tìm cách giúp đỡ các nhà chăn nuôi.

Tính đến cuối năm 1963, số gia súc trong tỉnh lên tới : 6.400 con trâu 8.000 con bò 24.000 con lợn 2.200 con ngựa 6.300 con dê 32.000 con vịt, gà.

Từ ngày đó tới nay, việc chăn nuôi đã tiến nhiều, và số gia súc cũng đã tăng hơn.

Ngoài gia súc, chính quyền cũng giúp đỡ dân chúng trong

188Trang sách 188việc dưỡng ngư. Một hồ cá được thiết lập tại Thanh Bình thuộc quận Lệ Thanh.

Đồng bào thường đánh cá tại suối, đầm hồ.

Dã thú Ở Pleiku cũng sẵn như ở Darlac : cọp, hươu, nai, lợn rừng, khi, vượn. v.v..., nhất là ở vùng Pleiky quận Phú Nhơn, đèo Mang Yang quận Lệ Trung và xã Đức Vinh quận Lệ Thanh rất nhiều hươu, nai.

Khoáng sản Cho tới ngày nay, chưa có mỏ kim loại nào được tìm ra ở Pleiku.

Kỹ nghệ Tại hai đồn điền Catéka và Biển Hồ có xưởng chế hóa chè.

Trong tỉnh có 18 nhà máy xay gạo, 5 nhà máy cưa, 3 nhà máy nước đá, một nhà máy điện, 4 lò làm bánh mì.

Về tiểu công nghệ, dân chúng có nghề đóng bàn ghế, làm gạch ngói, lò rèn...

Thương mại Pleiku bán ra : Trà đen, lạc, cà phê, khoai lang, keenap (ki-náp).

Và mua vào : các gia súc như bò, lợn, gà vịt, gạo, nếp, muối, nước mắm, cá khô, vải, tơ lụa, các đồ vật dụng, các đồ chế hóa và dược phầm.

Trong tỉnh có 3 chợ lớn, một tại tỉnh ly và hai chợ kia tại các quận Lệ Thanh và Lệ Trung. Trong các chợ này, đồng bào Kinh, Thượng cùng buôn bán. Các sản phầm địa phương đều được đem bán tại các chợ.

189Trang sách 189Xã hội Việc giáo dục cũng như y tế hàng tỉnh đang trên con đường mở mang.

Giáo dục Pleiku có các trường từ bậc sơ học tới bậc trung học đệ nhất cấp.

Về trung học, hàng tỉnh có hai trường trung học, một công lập và một tư thục, tổng số goo nam nữ học sinh.

Về tiểu học toàn tỉnh có 16 trường tiểu học và 24 trường sơ học công lập với vào khoảng 6.000 các nam nữ học sinh vừa Kinh vừa Thượng.

Và còn It trường tư thực vừa tiểu học vừa sơ học với vào khoảng 2.000 học sinh nam nữ vừa Kinh vừa Thượng.

Tại tỉnh ly trước đây còn có một trường mẫu giáo với vào khoảng 30 em bé học sinh.

Ngoài ra phong trào bình dân giáo dục cũng được tổ chức.

Nhờ số trường học khá đủ nên hiện nay tại toàn tỉnh Pleiku số người mù chữ, theo thống kê cuối cùng, chỉ còn 5% người Kinh và 90% người Thượng.

Y tế Pleiku có một Ty Y Tế do một Bác sĩ điều khiển. Tại Tỉnh ly có một bệnh viện với phòng giải phẫu. Tại các quận có bệnh xá và nhà hộ sinh. Rải rác trong tỉnh còn có 41 trạm cứu thương.

Thắng cảnh, cổ tích và du lịch Pleiku với núi rừng trùng điệp có rất nhiều danh lam thắng cảnh.

190Trang sách 190Biển hồ Cách tỉnh ly 7 cây số về phía đông bắc cạnh quốc lộ số 14 có Biển Hồ. Đây là một hồ nước mênh mông nằm giữa vùng đồi cỏ bát ngát rất thuận tiện cho du khách đến thăm viếng nghỉ . ngơi : ở đây có thể tổ chức những cuộc đi thuyền, săn bắn thăm sở trà viếng làng Thượng v.v ..

Núi Phượng hoàng Cách tỉnh ly Pleiku 7o cây số về hướng Tây Nam quận Lệ Thanh có 3 ngọn núi cao trông rất đẹp. Ngọn núi ở giữa được gọi là ngọn Phượng Hoàng, trên đó đồng bào dinh điền đặt một tượng Đức Mẹ.

Thác Lệ Kim Thác ở trên đường từ quận Lệ Thanh về tỉnh. Thác cao trên 30 thước, đổ nước xuống một hồ sâu đường kính vào khoảng 100 thước. Nước chảy xuống vang lên một âm điệu đều đều như muốn ca ngợi cảnh hùng vĩ của núi cao rừng rậm.

Thác Yrai Gieng Thác ở gần đồn điền Catecka, cách tỉnh ly 25 cây số, thác cao 30 thước, nước đổ xuống rất mạnh.

Thác Yall Ở phía Tây Bắc cách tỉnh ly vào khoảng 45 cây số nằm trên ranh giới Pleiku - Kontum. Trước kia thác này thuộc tỉnh Kontum.

Thác Yali cao 30 thước, sức nước chảy rất mạnh, và tạo thành một bức tường trắng xóa trông rất hùng vĩ. Nơi đây đã được dự trù xây cất một nhà máy thủy điện cung cấp điện lực cho hai tỉnh Pleiku và Kontum,

191Trang sách 191Ngoài các thắng cảnh trên, tới Pleiku du khách có thể đi thăm đèo Mang Yang, núi Hàm Ròng, Tháp Gia Lư v.v...

Pleiku nằm ở trung tâm miền Bắc Cao Nguyên và là một tỉnh rất quan trọng ở vùng này : nơi đây có đường chiến lược chạy qua (Quốc lộ I4, Quốc lộ 19) và có Bộ Tư Lệnh Quân Đoàn II là cơ quan đầu não quân sự toàn vùng trú đóng.

Pleiku có nhiều triên vọng tương lai về chăn nuôi và nông nghiệp ; hiện nay đã có những kế hoạch lập những đồng cỏ và nhập cảng những bò giống cho tỉnh này và hơn nữa tỉnh Pleiku lại được nằm trong dự án đã dự trù lập nhà máy điện Yali với 60.000 kilo watts tưới nước cho 4.500 mẫu Tây đất ở đọc theo sông la Rônghing ở phía Tây Bắc thị xã Pleiku và làm đập Dak Patong tưới nước cho 3.100 mẫu tây đất ở Io cây số phía đông thị xã.

Ước mong thanh bình và tự do sớm trở lại, đề tỉnh này có cơ hội chóng phát triên.