ĐÀLẠTPhần 17 · trang 240–262

240Trang sách 240ĐÀLẠT Xứ Hoa Anh Đào Dalat là một thành phố lớn và đẹp của miền Thượng Cao Nguyên, và được coi như là Thủ Đô của Cao Nguyên và Trung tâm Văn hóa của Việt Nam.

Đà Lạt là do phiên âm của chữ Dalat, Da có nghĩa là sông, suối. Lat là tên một bộ lạc Thượng sống ở đó. Dalat có nghĩa là sông của người Lat (hiện giờ là suối Cam Ly).

Từ cuối thế kỷ thứ XIX về trước, Đàlạt chỉ là một vùng đồi cỏ hoang vu ở vùng núi Lang Bian cao 2.100 thước, quanh co một con đường nhỏ, lác dác vài căn nhà sàn của đồng bào Thượng.

Ngay khi người Pháp mới xâm chiếm Việt Nam, vùng Đà- lạt nằm dưới quyền cai trị của một vị Tù Trưởng Thượng tên là Yagut, đã từng chiến đấu chống lại thực dân và đã trở nên một anh hùng của Cao Nguyên và được Thị xã Đàlạt ghi ơn lấy tên đặt cho một con đường.

Trong cuộc Nam tiến của tồ tiên ta, vùng Đàlạt đã được sáp nhập vào tỉnh Khánh Hòa, mặc dầu việc khai thác miền sơn cước chưa được các tiền nhân ta lưu ý tới.

Mãi cho tới khi người Pháp đô hộ Việt Nam, chính quyền Pháp mới cử phái đoàn Yersin lên thăm thú miền rừng. núi này vào năm 1897.

Sau khi cuộc khảo sát của phái đoàn Thouard Cunhau và Cuynot vào các năm 1897 và 18g8, viên toàn quyền Paul Dou- mer cho xây dựng sở khí tượng và lập một căn cứ thí nghiệm trồng trọt ở vùng này, đồng thời cho mở một con đường từ

241Trang sách 241miền duyên hải Trung Việt lên đây. Thị xã Đàlạt bắt đầu thành hình.

Năm 1899, chính Toàn quyền Paul Doumer cũng lên viếng thăm Đàlạt, và sau đó ông cho lập dinh thự và đặt đồn lính khố xanh ở đây. Một viên Đốc lý người Pháp được bồ nhiệm với nhiệm vụ mở mang thành phố này.

Rồi Toàn quyền Doumer về Pháp, chương trình của ông ta không được tiếp tục thực hiện.

Mãi cho tới năm 1915, viên toàn quyền Roumer mới cho tiếp tục chương trình này, các công sở được xây cất : nhà Bưu điện, Ty Ngân khố, khách sạn Palace... và đến năm 1920 thị xã này có điện và nước. Các biệt thự tư nhân được xây nhiều lên.

Hồi năm 1923, viên toàn quyền Maurice Long cho lệnh mở rộng thành phố và giao cho kiến trúc sư Hebrard phác họa đồ án để biến Đàlạt thành một Thủ Đô Liên Bang, Trung Tâm thành phố được quy tụ chung quanh hồ lớn Đàlạt.

Quốc lộ số 20 dài 300 cây số được mở ra nối liền Saigon với Đàlạt.

Từ đó Đàlạt ngày một phồn thịnh, dân cư ngày một đông đúc và cho tới nay dân số đã lên tới 75.000 người.

Vị trí và địa thế Với một diện tích 69 cây số vuông, Đàlạt nằm trong lãnh thổ tỉnh Tuyên Đức trên Vĩ tuyến Bắc 11 độ 57 và Kinh tuyến Đông Ba Lê 108 độ 28.

Đà Lạt có một dãy núi đồi xanh tốt bốn phía là rừng rậm bao la, với những ngọn núi cao tới 1.400 thước đến trên 1.700 thước. Những núi cao nhất là Lap Be Sud (1.107 thước), Drey Koon (1.603 thước), Hurle Vent (1.621 thước).

242Trang sách 242Đà Lạt được phủ bằng lớp gá huyền vũ, lâu ngày bị mủn ra thành đất đỏ có pha cát và đất sét.

Đà Lạt được giới hạn :

- Về phía Bắc bởi vùng Dankia quận Lạc Dương - Về phía Đông bởi vùng Trại Mát, ĐaLộc quận Đơn Dương - Về phía Nam bởi đèo Prenn quận Đức Trọng.

- Về phía tây bởi tây Ankroet và tây Cam Ly quận Đức Trọng.

Sông ngòi Chảy qua Dalat có sông Cam Ly phát nguyên tại đỉnh núi You Boggey chảy xuống hồ Than Thở rồi chảy về sông Đa Dung.

Đà Lạt, ngoài hồ Than Thở còn có một số hồ khác, Hồ Xuân Hương, Hồ Mê Linh, hồ Vạn Kiếp, hò Ankroet...

Khí hậu Quanh năm khí hậu mát mẻ và ít thay đổi về thời tiết.

Khí hậu trung bình trong năm là 18 độ, thấp nhất là 6 độ và cao nhất là 28 độ, Giống như khí hậu trong toàn tỉnh Tuyên Đức, Đà Lạt cũng có hai mùa mưa nắng rõ rệt :

Mùa nắng từ tháng II đến tháng 5 Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng II.

Dân cư Là một thị trăn quần cư, Đà Lạt có nhiều giống người nhưng đông nhất là người Việt Nam ở Thị xã và người Thượng sắc dân Lạt ở chung quanh.

243Trang sách 243Tồng số dân chúng vào khoảng 75.000 người.

Giao thông Trước đây là thủ phủ Hành chánh của miền Cao Nguyên Đà Lạt có các đường giao thông nối liền với Saigon và các tỉnh.

Đường bộ Đà Lạt đi Saigon, dài 305 cây số qua Di Linh và Bảo Lộc.

Đà Lạt đi Phan Rang, dài 108 cây số, rồi đi Nha Trang thêm TIo cây số.

Đà Lạt đi Saigon dài 375 cây số qua ngã Phan Thiết.

Ngoài ra lại có các đường từ Đà Lạt đi Banmêthuột hoặc do đường Liên Khương ngang qua Fyan và Lạc Thiện, hoặc do đường từ Di Linh qua Kinda và tiếp nối Quốc lộ Saigon đi Banmêthuột tại Ba Biên Giới.

Lại có một đường Quân sự Đà Lạt đi Nha Trang qua Dassar Đường xe lửa Đà Lạt - Tháp Chàm qua Krongpha. Từ Tháp Chàm, đường xe lửa tiếp với đường xe lửa xuyên Việt.

Đường Hàng Không Đà Lạt có sân bay Cam Ly cách Đà Lạt 3 cây số về phía Tây dùng cho các máy bay nhẹ và máy bay quân sự.

Ngoài ra du khách đi Đà Lạt thường dùng đường Hàng không mà máy bay đáp xuống sân bay Liên Khương (đã trình bày ở mục giao thông tỉnh Tuyên Đức).

Ngoài các đường giao thông nói trên, ở ngay thị xã Đà Lạt có một hệ thống đường đá rất tốt, hoặc tráng nhựa hoặc trải đá xanh.

244Trang sách 244Tổ chức hành chánh Đà Lạt là một thị xã. Đứng đầu là vị Thị Trưởng.

Để giúp ý kiến cho Thị Trưởng có Hội Đồng thành phố dân cử gồm chín hội viên và nhiệm kỳ là hai năm.

Đà Lạt được chia làm to khu phố, mỗi khu phố có một Hội Đồng Khu phố dân cử. Đứng đầu Hội Đồng Khu phố là một Chủ tịch, giúp việc chủ tịch này có một Thư ký và một Thủ quỹ.

Ba vị này họp thành Hội Đồng Hành Chánh khu Phố.

Các Hội Đồng Khu Phố với nhiệm vụ quản trị địa hạt khu phố đều đặt trực thuộc Thị Trưởng.

Mỗi Khu phố chia làm nhiều ấp Đời Mới. Tổng cộng 1o khu phố Đà Lạt gồm 42 ấp đời mới. .

Dưới quyền Ong Thị Trưởng, ngoài các Hội Đồng Khu phố lại có Ty Sở chuyên môn giúp việc. Bên cạnh các Ty Sở này, còn có các cơ quan cấp Phần hoặc Quốc gia hoạt động cho toàn miền Thượng Cao Nguyên hoặc cho toàn quốc như Trung tâm thực nghiệm Lâm sản, khu Thủy Lâm, Sở Hỏa xà, Đài Phát thanh, Trung tâm nguyên tử lực cuộc, Nha Quản Đốc Thủy điện Đa Nhim, Nha Địa Dư, Viện Pasteur, Viện Đại Học Đà Lạt, Trường Võ Bị Quốc Gia, Trường Đại Học Chiến Tranh Chính trị, Trường Chỉ Huy và Tham Mưu... (I) Vè lãnh vực quân sự, Bộ Chỉ Huy Tiểu Khu Tuyên Đức đóng ở Đà Lạt. Lại có một Tiểu Đoàn Địa Phương quân phối hợp với các lực lượng Bán quân sự để bảo vệ Thị xã, như Nghĩa quân, Nhân dân tự vệ, Cảnh sát... (I) Trường này đã chuyền về Saigon từ giữa năm 1973.

245Trang sách 245Phong tục Đà Lạt là một Thị xã của người Kinh ở giữa miền Thượng, có nhiều người ngoại quốc lên trú ngụ.

Người Kinh toàn là những người di dân lên đây lập nghiệp.

Sinh sống ở trong một ấp đa số là người gốc cùng địa phương.

Người Thượng gồm toàn là người Lạt và một ít người Chill thích ứng dễ dàng với đời sống mới do người Kinh mang lại.

Người ngoại quốc phần đông là những nhà giáo dục, nhà tu hành, những người đi nghỉ mát hoặc những học sinh lên ở nội trú đã mang lại cho Thị xã một sắc thái Âu Tây qua lè lối ăn mặc và kiến trúc dinh thự.

Tất cả đều sinh sống hòa hợp tạo nên một không khí êm đềm và có một điểm đặc biệt là rất mộ đạo: các thánh đường, tu viện, chùa chiền, đền đài đều được xây cất theo một kiến trúc riêng biệt khiến cho du khách mỗi khi rời Đà Lạt đều mang theo lòng cảm mến và nhiều kỷ niệm đẹp.

Về Phật giáo ở Đà Lạt có 4 ngôi chùa :

Chùa Linh Sơn, chùa Linh Quang, Chùa Linh Phong và chùa Viên Quang.

Thiên Chúa giáo có các cơ sở Tôn giáo sau :

Thánh đường Saint Nicolas, Giáo Hoàng chủng viện, Tu viện Đa Minh, Tu viện Lazariste, Dòng La San, Dòng Chúa Cứu Thế, Domaine de Marie, Dòng Franciscain và Dòng Châu Sơn.

Đạo Tin Lành cũng có tại Đàlạt 3 cơ sở :

Tòa Thánh Tin Lành, Nhà Chung Hội Gia Tô Giáo Pháp và Nhà Thờ Cơ Đốc Phục Lâm Pháp.

246Trang sách 246Cao Đài giáo cũng có hại Thánh thất :

Thánh thất Đa Phước theo về Tây Ninh và Thánh thất Đa Thành theo về Bến Tre.

Kinh tế Nền kinh tế ở Đà Lạt hiện thời phát triển nhất về canh nông thứ đến kỹ nghệ.

Canh nông Với một diện tích toàn Thị xã 6g cây số vuông, Đà Lạt có một diện tích khả dĩ khai thác về canh nông lên tới 10.944 mẫu tây, trong số đó 9.464 mẫu đã được khai thác.

Đà Lạt không có ruộng trồng lúa, đất đai khai thác đều trồng rau và hoa quả. Khí hậu ở đây rất tốt, việc trồng rau và cây ăn quả có những kết quả rất khả quan. Đà Lạt sản xuất hàng năm vào khoảng trên 15.000 tấn rau, cung cấp về Saigon và cho cả toàn quốc nữa.

Các loại rau chính được trồng ở Đà Lạt là sa lát, cải hoa, (sú lơ), cà rốt, crét xông, hành, su hào, khoai tây, tỏi tây, artichaut...

Ngoài các loại rau, các nhà trồng tỉa Đà Lạt còn trồng đủ các loại hoa rất đẹp nhờ ở khí hậu giống khí hậu miền ôn đới : Hồng, Glaieul, Lys, Tulipe... Trong rừng Đà Lạt lại có các loại Lan rất được ưa chuộng.

Về cây ăn trái Đà Lạt có Mận, Hồng, Đào, Bơ... Mận Trại Hầm. Mận Trại Hầm nồi tiếng ngon và được gửi bán về Sai- gon rất nhiều.

Dâu Tây cũng được trồng rất nhiều ở khu phố IX nhất là ở hai Ấp Hà Đông và Nghệ Tĩnh.

247Trang sách 247Mục súc Tuy với diện tích nhỏ hẹp nhưng hiện thời Đà Lạt cũng có bốn trại chăn nuôi : Các trại Cam Ly, La Savoisienne, Datria và Touloux.

Tồng số súc vật của 4 trại trên và của dân chúng nuôi lẻ tẻ tại các ấp ước lượng vào khoảng : 1.300 bò 200 trâu 7.500 lợn 20.000 gà vịt Hiện nay các cơ quan Nông tín và Ty Thú Y Đàlạt đang khuyến khích và giúp đỡ dân chúng trong việc nuôi heo bắp và thành lập các trại gà : Hiện thời những trại gà Scala, Văn bia, Phan Xứng đang thu lợi được nhiều kết quả.

Khoáng sản Đà Lạt có hầm đá và hầm Cao lanh dùng làm đồ gốm.

Kỳ nghệ Nhờ có sự trồng trọt dâu tây và mận nhiều, trong dân chúng có nghề làm mứt mận và rượu dâu. Hiện nay có người đang nghiên cứu làm kỹ nghệ đồ hộp trái cây Đà Lạt.

Ở khu phố X, tại Trại Mát có xưởng làm đồ sứ, nguyên liệu là Cao lanh.

Đa Lạt có hai lò chế hóa nhựa thông, 8 xưởng cưa lớn, lại có nhà máy nước đá.

Về tiểu công nghệ có các nghề dệt vải, làm đồ gỗ, làm đồ kỷ niệm cho du khách...

248Trang sách 248Thơng mại Đà Lạt hàng năm bán ra : 10.550 tấn rau 9.400 thước khối gỗ thông, 200 tấn đất sét trắng 2.000 tấn trà 15 tấn gia súc vật.

Đà Lạt phải mua :

Thực phẩm nhất là gạo (90.000 tấn gạo/i năm) Phân bón Nguyên liệu xây cất.

Các đồ thực dụng hàng ngày.

Chợ Đà Lạt là một ngôi chợ lớn, cao 2 tằng, độc nhất ở Việt Nam, kiến trúc rất đẹp và tiện lợi cho người mua bán. (1) Xã hội Vấn đề xã hội tại Đà Lạt khá phát triển về ba phương diện Giáo dục, Y Tế và Cứu tế.

Giáo dục Nền giáo dục khá mở mang, có đủ lớp từ Sơ học đến Đại học.

Về Sơ Học. Hiện có 4 trường công lập với ir lớp, về tiều học, có 16 trường công lập, tổng cộng 141 lớp. Tồng số nam nữ học sinh của các trường này lên tởi vào khoảng 8.000 em. (1) Hiện nay chợ Đông Ba ở Huế cũng có hai tằng từ năm 1970.

249Trang sách 249Bên cạnh các trường công lập lại có 9 trường tư thục sơ cấp với 25 lớp, 8 trường tư thục Tiểu học với 65 lớp, tổng số nam nữ học sinh các trường này ước lượng vào khoảng 4.000 em.

Về Trung học, có hai trường công lập, một trường nam và một trường nữ, tổng cộng vào khoảng 3.000 học sinh.

Ngoài ra lại có 8 trường Trung học tư thục với số nam nữ học sinh vào khoảng 5.100 em.

Đặc biệt ở Đà Lạt lại có một trường Kỹ thuật với go học sinh.

Chúng tôi tưởng cần nói thêm, ngoài, các trường trên, Đà Lạt lại có một số các trường đang dạy chương trình Pháp với một số học sinh vào khoảng 1.500 em.

Đà Lạt là nơi duy nhất tại miền Thượng có Viện Đại Học với các phân khoa Sư phạm, Văn khoa, Chính trị, Kinh tế...

Về quân sự ở đây cũng có ba trường cấp Đại Học dành để huấn luyện các Sĩ quan ưu tú quân sự (Trường Võ Bị Quốc Gia, Trường Đại Học Chiến Tranh Chính trị, Trường Chỉ Huy và Tham Mưu).

Y tế Đà Lạt có một bệnh viện có đầy đủ nhà hộ sinh, nhà dưỡng bệnh, phòng giải phẫu.

Tại các khu phố đều có trạm cứu thương do các cán bộ Y tế hoặc Ủy viên Y tế ấp Tân sinh trông nom.

Viện Pasteur Đà Lạt, thành lập năm 1936, được trang bị dụng cụ tối tân đã giúp ích rất nhiều cho dân chúng miền Cao Nguyên.

Cứu tế Nhiều cơ sở xã hội công cộng đã được thiết lập tại Đà Lạt :

250Trang sách 250- 2 khu xã hội với 2 ký nhị viện tiếp nhận hàng ngày trên 10o gia đình nghèo.

- 1 quán cơm xã hội bán giá rẻ cho đồng mọi giới.

- I nữ quán thanh niên và lao động trang bị gần 200 giường cá nhân, có phòng đọc sách và phòng giải trí rất thuận tiện cho các đoàn thế lên Đà Lạt du lịch, tạm trú.

- 1 thao trường dành cho thanh niên đến luyện tập về thê thao, thế dục miễn phí.

Ngoài" các cơ sở trên, Đà Lạt còn có nhiều cơ sở của những tổ chức từ thiện :

- Hội Từ thiện Phật học - Chi nhánh hội Hội Hồng Thập Tự - Hội Từ thiện giúp đỡ những người phong hủi - Những tổ chức từ thiện Ấu tri Viên của các Hội Đoàn Thiên Chúa giáo v.v...

Thắng cảnh và du lịch Đà Lạt là một Thị xã xinh đẹp, có nhiều thắng cảnh thơ mộng và kiến trúc đặc biệt như sau :

- Hồ Than Thở, Hồ Mê Linh, Hồ Xuân Hương - Thác Cam Ly, Suối Vàng - Rừng Ái An, ngọn Robin - Chùa Linh Sơn, Linh Phong - Nhà Thờ Đức Bà, Giáo Hoàng học viện - Lăng Quận công Long Mỹ - Trung tâm Nguyên tử lực cuộc.

- Trường Võ Bị Quốc Gia v.v....

251Trang sách 251Đối với du khách, Đà Lạt đẹp nhất vào mùa hoa đào nở.

Lúc đó trời nắng dịu đẹp, không khí trong lành, thời tiết lành lạnh, trăm hoa thi nhau đua nở muôn màu khiến cho con người hòa hợp với thiên nhiên dễ dàng và cảm thấy niềm yêu đời thanh thản.

Rất nhiều văn nhân, nghệ sĩ đã ca tụng Đà Lạt bằng lời văn ý thơ, tiếng nhạc và nét vẽ như một nơi thần tiên.

Thật vậy với những phong cảnh thơ mộng hùng vĩ, với khí hậu mát lạnh trong lành, với những trường học khang trang và tín nhiệm, Đà Lạt xứng đáng là nơi du lịch, nghỉ ngơi hoặc học hành tốt nhất ở Việt Nam và cũng xứng đáng là trung tâm du lịch nổi tiếng ở Á Châu này.

DaLat : Dat Aliis Lactitiam Aliis Temperiem giúp cho người này nguồn vui, kẻ khác thời tiết tốt.

Đường đi Bàlạt 1. Đường bộ Đà Lạt cách Saigon 250 km đường thẳng. Còn đi vòng đường xe theo triền núi thì cách 305 km nếu đi qua Blao, và cách 375 km nếu đi qua Phan Thiết.

Xe hơi đi Blao phải qua Biên Hòa, La Ngà, lên đèo Blao (cao 85om) rồi đi bên thác nước Bobla (cao 3m) mới tới Di Linh (225km). Từ Di Linh tới Đà Lạt còn 8o km và còn những thác Pongour, Gougah, Liên Khương.

Xe đi khỏi tỉnh ly Biên Hòa, không khí đã thấy mát mẻ dễ chịu, nhờ đi ven rừng, có khi vào giữa rừng. Mắt du khách sẽ đuổi theo những dãy cây cao su trồng theo hàng lối ngay thẳng với bóng mát tối dần, để xa xa thấp thoáng lộ ra những vuông sáng của bên kia đồn điền, mỗi vuông chỉ còn bằng một tờ giấy. Có

252Trang sách 252khi xe đi êm, nghe được cả tiếng hót của chim chóc trên cành cây cao. Thỉnh thoảng một vài đồng bào Thượng đi rừng về, vác mấy cây nứa trên vai với dao quắm men theo đường xe, dưới ánh nắng chói chang, mũi hếch lên mặt và da thịt đen bóng như vừa đi chữa một đám cháy về, cũng có khi gặp một vài thiếu phụ vú vê thốn thện đi bên đường.

Phong cảnh đường Blao đẹp nhờ qua nhiều quãng rừng có cây cối khác nhau. Khi thì chuối rừng mọc hai bên đường theo triền núi lên vút tận trên. Khi thì lá tre nứa. Khi thì lại cả một ngọn đồi vừa đốt cháy đen để sửa soạn phá ra trồng trọt. Khi thì lại là những đồi trà, mọc đều tăm tắp, và những ngôi nhà gỗ xinh xinh dưới ánh nắng với những hàng rào quét vôi trắng ở bên đường.

Nơi này có các đồng bào di cư đến ở bên dọc đường từ Biên Hòa trở lên nên nhà cửa và đường phố buôn bán thấy vẻ tấp nập, nhất là ở Gia Kiệm, Hố Nai với các tiệm làm đồ gốm, nhà máy dệt, nhà thờ, hàng quán cùng các thửa vườn... du khách tưởng tượng sức phấn đấu và chịu đựng của con người đã thật là vĩ đại.

Xe đi lên dốc rồi lại xuống, lại nhìn thấy một đoạn dốc nữa để đi lên. Có khi phải lái ngoằn ngoèo theo hình chữ chi. Có khi vừa leo dốc lại phải lái quặt xe về một bên, người ngồi trên xe phải nghiêng mình đi như đu với cảnh vật.

Thậ là lý thú.

Nếu du khách là một họa sĩ, thích màu sắc, du khách sẽ được thấy vệt đường tráng nhựa dưới ánh mặt trời loang loáng bóng cây, bên này là muôn ngàn màu xanh của các thứ lá với một mảnh đất đỏ như sơn son hay vàng như nghệ, ở cánh đồi được người ta vạt ra để làm đường, và bên kia là các cành cây, các hoa rừng xanh xanh, tím tím, đỏ đỏ, trắng trắng, trên những nền lá rung rinh.

253Trang sách 253Du khách chỉ những muốn dừng lại, đi trong một phút, để ghi tạc cảnh đẹp ấy vào lòng.

Và nếu du khách ấy là một nhạc sĩ, thích những tiếng nhạc thiên nhiên, du khách sẽ được nghe những tiếng suối nước đều đều chảy ở xa xa với tiếng gió rung cành làm nhạc đệm cho tiếng chim hót lanh lảnh và vang vang trong bầu trời trong vắt.

Du khách sẽ muốn đường còn thật dài như thế mãi, không thích cho thoáng một cái đã đến Đà Lạt rôi.

Nếu xe hơi đi từ Phan Thiết, xe phải qua An Lộc, Xuân Lộc là rừng cao su, để đến Phan Thiết (198 km). Xe sẽ phải qua một rừng lá gồi hết sức lớn, có những chú khỉ leo trên cành cây cao gọi nhau chí choé, rồi phải lên dốc đèo Yabach (cao 8oom), đèo Halon (cao 1.030m), đèo Daltroun (cao 1.200m) để đến Di Linh (295 km).

Du khách sẽ thấy cảnh hoang vu của rừng thẳm, và một vài nơi thấy ghê rợn nếu nhằm buổi chiều, trời sắp tối.

Ngoài hai đường ấy, từ Saigon đi, còn có thể đi từ Nha Trang qua Tháp Chàm đến Đà Lạt hay từ Phan Rang đi Krong Pha rồi lên đèo Ngoạn Mục ngắm cảnh biển rộng nước xanh và theo đường Finmom về Đà Lạt. 2. Đường hỏa xa Đường xe lửa này bắt đầu đặt đường sắt năm 1915 và khởi chạy năm 1gi6, nhưng không đi thẳng tới nơi được ngay. Năm 1917 mới làm xong đoạn đường từ Tháp Chàm đến Krong Pha. Và năm 1922 Kỹ sư Porte của Công Ty thầu khoán Á Châu mới được ủy việc nghiên cứu làm đường xe lửa có răng khế nối liền Krong Pha đến Đà Lạt.

Đoạn Krong Phạ đến đèo Ngoạn Mục (10 km) làm xong năm 1928.

254Trang sách 254Đoạn đèo Ngoạn Mục đến Dran (5 km) làm xong năm 1929 Đoạn Arbre Broye (6 km) làm xong năm 1950.

Như thế nghĩa là phải 17 năm tất cả, mới hoàn thành đường xe lửa dài 84 km.

Sở dĩ mất nhiều công và ngày giờ như vậy là vì xe lửa phải leo dốc, có đoạn từ Krong Pha đến đèo Ngoạn Mục dài 8 km phải leo từ 180m lên cao tới 1.o00m nghĩa là dốc 12%.

Rồi có đoạn phải xây cầu để thoát nước ở trên thì ở dưới mới chạy được. Có đoạn phải đục hầm rất nhiều. Hầm dài nhất ở Broyé dài tới 650m.

Vì thế xe lửa Đà Lạt chỉ có thể kéo được 65 tấn khi lên và 55 tấn khi xuống là nhiều.

Đi Đà Lạt bằng xe lửa, du khách sẽ được thấy hai bên : từ Tháp Chàm đến Đông Mé (km 14) là ruộng lúa, ngô, thuốc.

Từ Đông Mé đến Krong Pha (km 4I) là cánh đồng khô cỏ cháy.

Từ Krong Pha đến đèo Ngoạn Mục (km 51) có 8 km đường răng khế là rừng thông.

Từ đèo Ngoạn Mục đến Dran (km 56) là vườn rau.

Từ Dran đến Bosquet (km 72) là đồn điền trồng trà. 3. Đường trong thị xã (1) Vòng trong của dãy núi là đồi, cũng cao từ 1.400 thước trở lên. Người ta bạt núi để làm đường, ngoắn ngoèo theo sườn núi, đương cao xuống thấp, đương thấp lên cao, thoáng một cái vườn rau đang ở tay trái đã sang tay phải, và thoáng một cái, nơi mình định đến đương gần lại xa, để rồi mới lại gần trở lại. (I) Theo Đặc san Xây dựng mới số 3.

255Trang sách 255Cái vui của người du khách từ miền xuôi lên là cái vui loạn mắt ấy. Rõ ràng vừa nhận ra đường mình phải đến kia rồi, đi một thôi lại không thấy đâu nữa. Rồi là rừng, rồi là biệt thự, rồi lại đường riêng vào đồn điền, rồi là đường có bực đá đi xuống.

Thỉnh thoảng lắm mới gặp một con đường bằng phẳng, còn không dốc ngược cũng đốc xuôi. Những nhà ở khu phố buôn bán làm khít vách nhau, cũng theo dốc ấy mà đạt lên, trong thì bằng phẳng còn ngoài hè thì chênh chênh đi. Người đi bộ trên vỉa hè, phải bẩm giầy cho chặt, phải ưỡn ngực ra khi xuống dốc và phải khom người lại khi lên dốc kẻo vô ý mà ngã thì thật là đáng ngại.

Mỗi ngày phải làm vài cuộc tập thể thao như vậy cũng nóng người ra và thấy đời vui hơn.

Một điều khiến du khách phải chú ý thấy ngay là người Đà Lạt đứng đắn và chỉnh tề trong những bộ áo rét và có vẻ tươi tốt hồng hào vì nắng hanh cũng như cây cối hoa lá xanh tươi nhờ khi hậu tốt lành.

Khí hậu Đà Lạt Nhờ ở cao độ khí hậu Đà Lạt rất ôn hòa. Vừa đặt chân đến Đà Lạt du khách cảm thấy ngay trong mình nhẹ nhàng và khoẻ khoắn do tiết trời mát mẻ dìu dịu suốt ngày.

Nhiệt độ Đà Lạt không sai biệt với nhau nhiều.

Trung bình hàng năm Trung bình về mùa hè Trung bình về mùa đông Đặc tính khi hậu Đà Lạt có hai mùa riêng biệt và nối tiếp nhau :

256Trang sách 256a) Mùa năng :

Bắt đầu từ tháng 1 đương lịch đến đầu tháng 5 dương lịch : Trời năng đẹp. Màu trời xanh trong. Nhiệt độ trung bình 180. Hoa mai nở trên bờ đường khắp mọi nơi vào gần dịp lễ Giáng Sinh và Tết Nguyên Đán.

Về mùa đó, vào đêm khuya, nhiệt độ xuống chỉ đến khoảng 5° mà thôi.

Về ban ngày, mặc quần áo nỉ hay len nhẹ cũng đủ. Ít khi phải dùng đến măng tô trừ ra những người yếu chịu rét. b) Mùa mưa :

Từ tháng 5 dương lịch tới tháng ri dương lịch, thường có những trận mưa bão. Nhưng về mùa này, phần nhiều buồi sáng cũng đẹp và mát mẻ. Nhiệt độ trung bình lên tới 20°. Nhiệt độ tối thiếu vào khoảng 8° và II° trong những tháng nóng nhất.

Mùa khô dễ chịu hơn mùa mưa. Nhưng Đà Lạt cũng là nơi nghỉ mát rất tốt, ngay cả về mùa mưa nữa.

Độ ẩm của Đà Lạt bao giờ cũng rất thấp. Trong một năm có ước chừng 150 ngày mưa. Tháng 8,9 và tháng to dương lịch có chừng 6o ngày mưa.

Trung bình mỗi năm mưa được 1692m/m và có 150 ngày mưa.

Áp lực không khí trung bình là 650m/m Cao Nguyên Lâm Viên là một nơi rất khoáng đăng, gió Tây Nam thổi nhiều từ tháng 5 đến tháng io dương lịch và gió Đông Bắc thôi nhiều từ tháng Ir đến tháng 2 dương lịch.

Không bao giờ có bão dữ đội như miền duyên hải.

Trời trong sáng đặc biệt, buổi sáng sớm thường có sương mù nhưng không lâu. Mặt trời lên là tan hết sương.

257Trang sách 257Theo những nhận xét trên thì Đà Lạt là một nơi khí hậu tốt nhất ở Việt Nam và có lẽ ở Đông Nam A.

Nhờ tiết trời lạnh, không khi trong trẻo nhẹ nhàng. Đà Lạt là nơi nghỉ ngơi rất thích hợp cho :

I. Trẻ em : Đà Lại là nơi nghỉ rất tốt cho trẻ em, không nơi nào chúng lại mau lớn hơn ở đây. Trẻ xanh xao, chậm lớn hay mới khỏi bệnh (sốt, ban, thương hàn v.v...) mau lại sức, số huyết cầu chóng tăng lên trông tháy. 2. Những người làm việc lao tâm hay lao lực. 3. Những người đau thần kinh. 4. Những người thiếu máu và những người mới khỏi ốm, vì những bệnh truyền độc (maladies infectueuses) hay bệnh phải giải phẫu kể cả những người mắc bệnh lao xương sống (Mại-de- Pot) hoặc bị gãy xương hay gãy tay chân và phải bó thạch cao.

Ở Đà Lạt không có bệnh sốt rét cơn (Paludisme). Bệnh này thường thấy ở miền cao, vào khoảng từ 800 đến 1.0oom. Những bệnh nhân đều ở nơi khác đến.

Trích trong cuốn Đàlạt do Nha Quốc Gia du lịch phát hành.

Thắng cảnh Đà Lạt (1) Ngoài khí hậu ôn hòa, Đà Lạt lại hấp dẫn du khách gần xa, nhờ những thắng cảnh thiên nhiên, nhân tạo hùng vĩ thơ mộng.

Lại nữa trong khoảng những năm qua, Đà Lạt càng tô điểm thêm những nét mỹ quan.

Nhà cửa rẻ tiền xây dựng san sát nơi nơi theo kiểu mẫu chung, sạch sẽ và đầy ánh sáng. Đường sá được trải nhựa, trải đá thay thể những con đường mòn khúc khỉu, chật hẹp. (I) Theo cuốn Đà Lạt của Nha Quốc Gia Du lịch.

258Trang sách 258Thác Cam Ly, Suối Vàng, Hồ Than Thở với cảnh trí sẵn có được tu sửa thêm làm lưu luyến du khách gần xa đến viếng Đà Lạt, du khách có thể ngoạn cảnh.

Hồ Than Thở Nắm về phía Đông Bắc thành phố (khoảng 5 cây số) trước kia là một vùng hoang vu. Giang sơn của những loài thảo mộc, câm thú, mà chỉ một làn gió nhẹ, xao động lau lách vọng lên như tiếng thở dài chạy trên mặt nước : do đó hồ mang tên là " HỒ THAN THỞ ».

Ngày nay, Hồ Than Thở được thi vị hóa bằng một sự tích bi hùng kết hợp do lòng ái quốc của đôi trai tài gái sắc nước Việt qua những giòng chân thành của một văn nhân ghi lại như sau :

" Năm ấy, một ngày cuối thu 1788, một làn gió hùng mạnh quật cường đang làm nhân dân Việt Nam sôi máu trong mộ ý chí chống ngoại xâm : Khắp trời Nam, tiếng loa rộn rã thúc giục các chàng trai tráng hiên ngang nhập ngũ dưới bóng cờ Tây Sơn để tiến ra Bắc Hà quét sạch quân nhà Thanh đang lăm le mượn cờ phù Lê để xâm chiếm đất nước Việt Nam yêu qui ..

Lời hịch chiêu mộ đã đến tai Hoàng Tùng, chàng trai đất Viễn Hương (thuộc tỉnh Khánh Hòa, nay là Lậm Viên tức Đà Lạt). Hoàng Tùng vốn dòng dõi danh gia thế phiệt, cha ông đã không chịu nổi chế độ hà khắc của quân Minh nên đã bồng bế nhau tìm đường sống một cách tự do thong thả. Gia đình đó di cư đi mãi, lần hồi tới nơi này thấy cảnh hoang vu tịch mich non xanh, nước biếc, thật hợp với lòng phóng khoáng, giang hồ của mình, bèn chọn làm nơi di dưỡng. Tên Viễn Hương " đã được đặt ra để ghi hoàn cảnh mới cho con cháu sau này nhớ việc hồi hương.

Ch ng trai họ Hoàng, trước tiếng gọi của núi sông, đã không

259Trang sách 259ngằn ngại nhưng trước khi ra đi chàng hẹn gặp Mai Nương để được biết quan niệm của người yêu trong cuộc đi chắc có lẽ không trở về của mình. Mai Nương là con gái của một vị Thổ Ty Sơn cước. Vì nước, Hoàng Tùng cứu nàng thoát một tai nạn nên đã cảm phục và nhận lời gá nghĩa. Đôi bạn đã định xuân sang, khi hoa Anh đào khoe sắc thắm thì sẽ xin gia đình cử hành hôn lễ. Nơi hẹn của Hoàng Tùng được định trong rừng Kỳ ngộ, trên bờ suối dịu hiền. Sau khi nói qua cho Mai Nương biết ý định của mình, Hoàng Tùng đau đớn ngồi lặng. Bên nước, bên tình cảnh éo le làm người quyến luyến.

Sự trầm ngâm của chàng làm Mai Nương hiểu lầm, nàng tưởng Hoàng Tùng nghi ngờ lòng trung kiên của nàng nên ngàn ngại Dịu dàng, nàng thưa xin cho đến hôm sau, cũng giờ này, tại đây, nàng sẽ có quà tiền người anh dũng.

Hôm sau, trước giờ hẹn, Mai Nương một mình đến bên dòng suối để than thở. Muốn cho Hoàng Tùng hiểu lòng nàng để đứt hết bịn rịn, băn khoăn, nàng thấy chỉ còn cái chết để Hoàng Tùng yên tâm Mai Nương của chàng sẽ chỉ là vợ của Hoàng Tùng dù sau này chàng vinh quang trở về hay đã ngã trên chiến trường xa thảm... Nghĩ vậy, nàng khóc lóc hồi lâu, gọi tên Hoàng Tùng mấy lượt và nhắm mắt nhảy xuống nước, Vài phút sau Hoàng Tùng đến chỗ hẹn. Lạ thay chàng ngơ ngác không tìm ra chỗ cũ. Thì ra cảm lòng người liệt nữ chim muông, cây cỏ trong rừng đều khóc, nước cháy xuống nơi Mai Nương tuần tiết làm thành một giêng sâu, đồng thời hai bên bờ suối bít lại, nơi Mai Nương gửi mình biến thành một hồ rộng rãi im lặng bên rừng Kỳ Ngộ.

Sau khi xác nàng nổi lên, dân làng hiểu chuyện, bèn cảm động đặt tên là Hồ Than Thở, để ghi lại những phút cuối cùng của người sơn nữ đã hy sinh cuộc đời ho người yêu yên tâm làm tròn nghĩa vụ.

260Trang sách 260Hồ Mê Linh (St. Benoit) Giái nước non xanh của Hồ Than Thở vượt qua đập nước nhân tạo, trầm lặng chảy theo một giòng suối nhỏ đồ về Hồ Mê Linh (St. Benoit). Cảnh trí hồ khá đẹp, lại điềm những chiếc biệt thự xinh xinh cạnh những cơ sở quân sự và Trường Đại Học quân sự.

Du khách có thể dạo quanh hồ bằng một con đường nhỏ trải đá hoa.

Hồ lớn Đảlạt Chu vi rộng gần 5.000 thước, nằm ngay ở trung tâm thành phố. Đóng khung giữa những láng đồi cây cỏ xanh tươi, tựa như mảnh trăng non thượng tuần, mặt nước hồ khi phủ màn sương trắng đục, lúc trong suốt như đài gương tạo thành một thắng cảnh kỳ quan của Đô thị.

Hàng năm các công tác sửa sang được xúc tiến tu bò nên vẻ đẹp của hồ càng tăng lên mãi. Con đường quanh hồ được tráng nhựa, cỏ cây vun xén mỹ thuật. Hai hoa viên công cộng :

Tao Đàn, Bích Câu được tạo lập, dùng làm chỗ dừng chân, nghỉ mát cho du khách. Ngoài cái thú ngắm cảnh, d: khách lại còn có thể tìm thấy những phút giai trí, thể thao thú vị như lái thuyền buồm « Pédalo » - « Pér sso.re ", hoặc biến thành ngư ông trong vài tiếng đồng hồ.

Quanh hồ được trang bị một hệ thống ánh sáng Néon, hòa hợp với màu sắc của muôn ngàn sóng nước, cảnh trí ban đêm càng thêm huyền ảo, đài trang.

Thác Cam Ly Cách thành phố hai cây số về phía Nam. Nước từ Hồ lớn chúy về đồ trên những tảng sa thạch to lớn, giữa cảnh tri thanh tịnh và nên thơ.

261Trang sách 261Giòng nước trắng xóa, như giải lụa bạch trắng vóc ẩn hiện đưới bóng cây xanh, tô đậm một bức tranh thủy mạc ưa nhìn.

Hơn nữa vùng Cam Ly ngày nay được tu bố rất nhiều, cảnh thiên nhiên mang thêm những nét thâm mỹ nhân tạo : một hai chiếc cầu gỗ duyên dáng vắt mình qua suối, đó đây vài căn nhà dù mái tranh theo kiểu Cao Nguyên, tạo thành nơi trò chuyện, hàn huyên thích hợp cho khách nhàn du.

Suối Vàng Cách xa Đô thị khoảng 2o cây số về hướng Bắc, phong cảnh không kém phần ngoạn mục, nhất là con đường từ thành phố về Suối Vàng uốn khúc theo núi đồi đầy thông xanh, cỏ dại.

Ngoạn cảnh Suối Vàng, du khách lại có dịp viếng thăm máy thủy điện Ankroet, cung cấn điện lực, ánh sáng cho thành phố.

Công việc xây cất nhà máy điện được thực hiện bằng hai giai đoạn : Công tác đầu tiên khởi thủy từ năm 1945, công tác thứ nhì hoàn thành năm 1952.

Những thắng cảnh khác Ngoài ra, Đà Lạt có những thắng cảnh và kiến trúc khác phô diễn một nét đẹp riêng biệt như :

- Rừng Ái An - Chủa Linh Sơn - Chùa Linh Phong - Nhà Thờ Đà Lạt - Trường Võ Bị Quốc Gia - Lăng Nguyễn Hữu Hào - Trung Tâm Nguyên tử lực cuộc... cùng nhiều cơ sở tôn giáo, văn hóa khác.

262Trang sách 262Xa hơn nữa, trên đường về Saigon, du khách có thể dừng chân hướng cảnh tại các thác nước hùng vi thuộc tỉnh Tuyên Đức, Thác Đa-Tân La, Prenn, Liên-Khang, Gougah, Pongour..

để rồi trước khi từ giã Đà Lạt, vẫn còn lưu luyến giữ lại một kỷ niệm êm đêm xinh đẹp qua bài thơ của Hàn Mặc-1ử.

ĐÀ LẠT TRĂNG MỜ Đây phút thiêng đã khởi đầu Trời mơ trông cảnh thật huyền mơ Trăng sao đắm đuối trong sương nhạt Như đón từ xa một ý thơ Ai hãy làm thinh chớ nói nhiều Để nghe dưới đáy nước hồ reo Để nghe tơ liểu run trong gió Và để xem người giải nghĩa yêu Hàng thông lấp loáng đứng trong im Cành lá in như đã láng chìm Hư thực làm sao phân biệt được Sông Ngân Hà nối giữa màn đêm Cơ trời say nhuộm một màu trăng Và cả lòng tôi chảng nói ràng Không một tiếng gì nghe động chạm Dẫu là tiếng vỡ của sao trăng PHẠM GIA TRIẾP Trích trong cuốn DALAT