PHÚ BỔNPhần 13 · trang 192–201

192Trang sách 192PHÚ BỔN Phú Bồn là tỉnh mới nhất của miền Thượng Cao Nguyên, được thành lập từ tháng 9 năm 1962 và là một tỉnh nhỏ so với các tỉnh khác ở vùng này. Diện tích toàn tỉnh là 4.822 cây số vuông.

Lịch sử Lịch sử của tỉnh Phú Bồn tức là lịch sử của các tỉnh Pleiku và Darlac, những tỉnh đã xẻ một phần đất để thành lập tỉnh Phú Bổn. Ngoài ra cũng phải kể một phần đất của các tỉnh Phú Yên và Bình Định.

Phú Bồn được thiết lập do Sắc lệnh ngày 1.9.1962, tỉnh ly đặt tại quận ly quận Cheo Reo và mang tên mới là Hậu Bồn.

Nói tới Phú Bồn, Cheo Reo, ai cũng liên tưởng đến sông Ba, tên Thượng là Ea Pa, con sông hiền hòa êm dịu lượn quanh những tảng đá, ven đời, khuỷu sông từ Cao Nguyên Pleiku qua lòng chảo Cheo Reo về đồng bằng Phú Yên ; nhưng về mùa mưa thì con sông này trở nên hung hãn chảy ào ào băng qua núi rừng mang theo hàng vạn thước khối phù sa về miền xuôi.

Ngược lại lịch sử thì xưa kia giống người Mê-la-nê-diêng rồi đến giống Anh-đô-nê-diêng đã theo thung lũng sông này đi tìm tự do lên miền rừng núi để ần trú, sinh sống.

Đến thế kỷ 12 người Chàm cũng tiến dọc theo bờ sông này lên chiếm Cao Nguyên và để lại nhiều di tích ngày nay hãy còn như tháp Yang Mum và Drang Vai ở gần Cheo Reo.

Đến thế kỷ thứ 16 cũng nhờ sộng Ba các đại diện của triều

193Trang sách 193đình Huế đã lên tới vùng Cheo Reo để thăm viếng Thủy Xá, Hỏa Xá và các sứ giả của hai vị phiên vương này cũng xuôi theo dòng sông trên để về Phú Yên và ra Huế triều cống.

Đến cuối thế kỷ thứ ig người Pháp cũng dùng con đường thiên nhiên này lên tiến chiếm miền Trung Cao Nguyên và đến đầu thế kỷ 20 cũng tại Cheo Reo đã xảy ra vụ giết nhà cai trị kiêm khảo sát, học giả Oden-d'hal vì quá tò mò đòi xem gươm thần của Hỏa Xá ; việc này đã làm chấn động Cheo Reo một thời. Trong thời Pháp thuộc, Cheo Reo là một khu quản sự then chốt giữ an ninh cho con đường liên tỉnh số 7 nối liền Pleiku với Tuy Hòa. Cheo Reo nối liền An Khê với Banmê- thuột.

Khi Pháp còn đóng ở đây, kháng chiến quân Việt Nam trong những năm 1950 đến 1954 thường uy hiếp họ bằng chiến tranh du kích, và đã đánh phá liên tục các đồn bót dọc theo đường liên tỉnh số 7 nhất là những đồn ở vùng Le Bac và Buôn M'la.

Đặc biệt trong đầu năm 1954 quân Pháp đã thua hai trận lớn ở vùng này :

I. Trận Pleiking trong đó tiều đoàn Corée vừa mới dự trận ở Đại Hàn về trấn đóng ở đây bị tấn công và tiêu diệt gần hết. 2. Trận đèo Tona mà đoàn quân xa và thiết giáp hàng mấy chục chiếc bị phục kích và thiêu hủy hoàn toàn ; ngày nay xác xe hãy còn nằm ngồn ngang trên đường, trông rất tang thương• Sau hiệp định Genève, Cheo Reo được Pháp trao trả cho Chính quyền Quốc Gia Việt Nam và thuộc tỉnh Pleiku cho tới khi tỉnh Phú Bổn được thành lập.

Vị trí Phú Bồn nằm trên cao độ từ 150 thước ở nơi thấp nhất đến

194Trang sách 1941.000 thước ở nơi cao nhất, 80% đất đai là núi non hiểm trở rừng rú hoang vu.

Phú Bồn giáp giới với :

- Tỉnh Phú Yên về phía đông. .- Các tỉnh Darlac và Pleiku về phía Tây.

- Các tỉnh Darlac và Phú Yên về phía Nam.

- Các tỉnh Pleiku và Bình Định về phía Bắc.

Nằm giữa Darlac và Pleiku là hai miền đất đỏ, Phú Bôn trái lại là một giải đất trắng ăn thông với tỉnh Phú Yên.

Địa thế Như trên đã trình bày, Phú Bồn nằm trong khu lòng chảo, chung quanh rừng núi bao bọc. Có nhiều ngọn núi cao trên 1.000 thước như về phía đông núi Chu Tryan cao I.331 thước, núi Chu Kheur cao 1.088 thước, về phía Nam núi Chu Dju cao 1.230 thước, núi Chu Dlé Ya cao 1.215 thước.

Sông ngòi Còn sông chính của Phú Bồn là sông Ba, đồng bào Thượng gọi là la Ba hay Ea Pa.

Những dòng suối của Phú Bởn đều dồn nước vào sông này.

Sông phát nguyên từ ngọn Ngọc Roo cao 1.549 thước (tỉnh Kontum) uốn khúc theo sườn núi, chảy theo chiều hướng Bắc Nam, khi tới Cheo Reo thì gặp chi lưu của nó là sông lă Ayun. .

Sông lă-Ayun bắt nguồn từ chân núi Kon-Lack cao 1.720 thước thuộc tỉnh Pleiku chảy vào Phú Bổn theo liên tỉnh lộ số 7 khi tới Cheo Reo thì nhập vào sông Ba.

Sông Ba còn có các sông nhánh chính :

195Trang sách 195- Sông Ea-Thul phát nguyên từ núi Kong WanRiom, tinh Phú Bôn.

- Sông Cà Lúi phát nguyên từ núi, Chu-Prong cao 1.007 thước tỉnh Phú Bồn.

- Sông Ba M'la phát nguyên từ núi Chu-Prong cao 1.007 thước tỉnh Phú Bồn.

- Sông Krong Nang phát nguyên từ núi Chu Dlé-Yia, Phú Bồn.

Về mùa mưa nước sông Ba được sông Ayun và sông Nang phụ lực chảy ào ào về phía Đông Nam, lưu lượng rất mạnh, cuốn đầy đất phù sa, lòng sông đỏ đậm. Phù sa màu mỡ bồi đắp cho bình nguyên Phú Bồn lòng chảo Cung Sơn và đồng bằng Phú Yên trước khi sông chảy ra biển.

Khí hậu Cũng như tại các tỉnh khác miền Cao Nguyên, Phú Bồn một năm có hai mùa mưa nắng.

Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 9 dương lịch, mưa nhiều nhất trong các tháng 7, 8 và 9. Gặp năm mưa nhiều, có thế có lụt, nhưng rất hiếm. Trong mùa này khí hậu mát mẻ.

Mùa nắng từ tháng 1o tới tháng 3 dương lịch. Trời nóng và khô.

Nhiệt độ trung bình là f28°, nhưng có khi lên tới 35° và xuống tới 7°.

Phú Bồn chịu ảnh hưởng của gió mùa :

- Gió bấc thổi từ tháng 7 đến tháng 12 dương lịch theo hướng Đông Bắc Tây Nam.

- Từ tháng giêng đến tháng tư dương lịch, gió nồm thổi theo hướng Đông Nam - Tây Bắc.

196Trang sách 196- Từ tháng 4 đến tháng 6 dương lịch là gió Tây Nam thôi theo hướng Tây Nam - Đông Bắc.

Dân cư Dân chúng Phú Bồn gồm người Kinh và người Thượng.

Người Thượng gồm các sắc dân Yarai, (36.648 người) Bahnar (1,200 người) Hroi (78g người) M'dhur (55, người).

Tổng số dân chúng, theo cuộc kiểm tra đầu năm 1967, lên tới 56.089 người gồm 7.108 người Kinh và 39.254 người Thượng.

Giao thông Đường giao thông chính của Phú Bồn là đường liên tỉnh số 7 nối liền Tuy Hòa với Pleiku.

Ngoài ra cũng có các đường đi từ Hậu Bồn tới các quận trong tỉnh và Hậu Bồn lên An Khê.

Tỉnh cũng có một sân bay dùng cho các phi cơ quân sự nằm ngay cạnh thị xã.

Tổ chức hành chánh Đứng đầu tỉnh là một Tỉnh Trưởng có hai phó Tỉnh Trưởng phụ tá về hành chánh và Thượng vụ.

Dưới quyền Tỉnh Trưởng có Văn Phòng Tỉnh Trưởng và các Ty sở chuyên môn.

Đề giúp ý kiến cho Tỉnh Trưởng có Hội Đồng dân cử hàng Tỉnh.

Ngoài ra tại tỉnh lại có một Hội Đồng xây dựng nông thôn mà ban thường vụ trực thuộc ngay Tòa Hành chánh.

197Trang sách 197Tỉnh có 3 quận :

Quận Phú Thiện, quận ly tại Plei-Rngol, gồm 4 tổng, 12 xã, 8I ấp, dân số 27.671 người.

Quận Phú Túc, quận ly tại Lí la, gồm 2 tổng, 12 xã, 26 ấp, dân số 17.255 người.

Quận Thuần Mẫn, quận ly tại Nuôn Drang, gồm 2 tổng, 7 xã, 28 ấp, dân số 1I.163 người.

Tồng cộng : 8 tổng, 31 xã, 135 ấp, dân số 56.08g người.

Qua cuộc kiềm tra đầu năm 1967, xã ấp tại Phú Bồn rất thưa dân, có ấp dân số không tới 200 người.

Ngoài các cơ quan Hành chánh, tại Phú Bồn có Tiểu khu quân sự, đây là chúng tôi không nói tới một số các cơ quan đồng minh như văn phòng Cố vấn Mỹ, đoàn Y tế Đại Hàn, Văn phòng Dân sự vụ Hoa Kỳ v.v... vì những cơ quan này không có tính cách thường trực.

Phong tục Về đồng bào Thượng xin xem phần thứ hai, còn người Kinh nếp sống không khác nếp sống người miền xuôi về mọi mặt tập quán, tín ngưỡng sinh hoạt...

Các tôn giáo chính là Phật giáo, Gia Tô giáo và Tin Lành.

Người Thượng thờ thần linh ; ngày nay, cũng có một số đồng bào Thượng theo đạo Gia Tô hoặc đạo Tin Lành.

Kinh tế So với các tỉnh lân cận, Phú Bốn hiện nay là một tỉnh kém mở mang về kinh tế, tuy có một triển vọng về tương lai khá tốt đẹp.

198Trang sách 198Canh nông Dân chúng cũng trồng lúa, nhưng lúa ở đây chỉ có một mùa, sức sản xuất lại rất thấp. Có lúa đồng bằng và lúa núi.

Đồng bào Thượng cũng như tại các nơi khác đốt rừng làm rẫy trồng sắn, khoai lang và nhất là ngô. Dân Thượng cũng có trồng mía.

Trọng rừng Phú Bốn có nhiều danh mộc : trắc, hương, cầm lai, bằng lăng. Nhiều nhất là gỗ dầu.

Mục súc Trong tỉnh đồng bào Thượng có nuôi trâu, còn đồng bào Kinh nuôi bò, lợn, gà v.v... Đề giúp đỡ dân chúng chính quyền có phát các gia súc giống như lợn, gà v.v...

Dã thú ở Phú Bốn rất sẵn tại các khu rừng. Ở rừng Thuần Mẫn có hồ, báo, gấu, cà tống, trâu rừng, ở rừng Phú Bồn có hươu, nai, chồn, thỏ, bò rừng.

Dã cầm cũng nhiều : công, gà rừng v.v...

Ngoài ra thổ dân thường vào lấy mật ong, gạc nai và các đồ lâm sản khác.

Ngư nghiệp Không đáng kể, ngoại trừ việc đánh cá ở sông Ba không quan trọng lắm.

Khoáng sán Chưa có mỏ kim loại nào được tìm ra.

Kỹ nghệ Chỉ có tiểu công nghệ của đồng bào Thượng. Một nhà máy điện đang hoạt động hiện nay năng xuất rất kém. Tại Tỉnh ly. có ba xưởng cưa, 2 nhà máy nước đá và một lò bánh mì.

199Trang sách 199Thương mại Bán ra các lâm sản, mua vào các phẩm vật và dụng cụ chế hóa.

Tóm lại nền kinh tế Phú Bồn chưa mở mang và hiện nay Phú Bồn là một tỉnh nghèo, tuy nguồn lợi lâm sản rất nhiều, nhưng chưa được khai thác bao nhiêu.

Xã hội Vấn đề xã hội tại Phú Bốn mới khởi sự tiến triển về hai mặt giáo dục và y tế.

Giáo dục Nền giáo dục tại nơi đây có từ bậc sơ cấp tới trưng học.

Tại tỉnh ly có một trường trung học công lập với nhân số học sinh nam nữ vào khoảng 180 em cả Kinh lẫn Thượng. Trình độ học cho tới năm 1g67 mới có lớp đệ tứ.

Hàng tỉnh có một trường tiều học công lập với vào khoảng 1.100 em nam nữ học sinh cả Kinh lẫn Thượng. Lại có một trường tư thục với vào khoảng 350 em nam nữ học sinh.

Ngoài ra, toàn tỉnh còn có 4 trường sơ cắp công lập và 3 . trường sơ cấp tư thục với vào khoảng 500 em nam nữ học sinh cả Kinh lẫn Thượng. Các trẻ em Thượng thường chỉ theo học các trường công lập.

Ở các ấp Tân sinh cũng có trường mở cho các trẻ không tới học các trường sơ cấp hoặc tiểu học được, các trường này. mệnh danh là trường ấp Tân Sinh. Toàn tinh có 26 trường loại này với tổng số vào khoảng 1.500 nam nữ học sinh Kinh Thượng.

Y tế Ty Y Tế đặt tại tỉnh lỵ. Ở đây có một bệnh viện, 2 nhà hộ sinh, và 3 phòng phát thuốc.

200Trang sách 200Tại mỗi quận Phú Túc và Phú Thiện có một bệnh xá.

Toàn tỉnh còn có 33 trạm Y tế đặt tại các buôn, ấp Thượng trong khuôn khổ hoạt động y tế hương thôn.

Ngoài ra ở tỉnh lại có một chi nhánh bệnh viện dã chiến để - săn sóc cho các quân nhân.

Từ giữa năm 1966 có một phái đoàn Y tế Đại Hàn gồm một bác sĩ và 13 y tá đến để giúp đỡ cho Ty Y tế trong việc khám bệnh và điều trị cho dân chúng.

Cứu tế xã hội Tại tỉnh cũng có Ty Xã Hội như các tỉnh khác. Các cán bộ xã hội được gởi tới các buôn ấp để tìm cách giúp đỡ các đồng bào nghèo.

Cơ quan từ thiện duy nhất hiện có tại Phú Bồn là Trường Thánh Gia Phú Bồn, giúp học sinh nghèo và các trẻ mồ côi.

Danh lam, thắng cảnh và cổ tích Phú Bồn là một tỉnh nằm trong một lòng chảo thoai thoải nên không có thắng cảnh gì đặc biệt ngoài những phong cảnh núi rừng trùng trùng điệp điệp với giòng sông Ba uốn khúc lượn quanh giữa những đồi núi khi ần khi hiện rồi mất hút ở đàng xa.

Về di tích lịch sử, hiện nay ở Cheo Reo hãy còn hai cái tháp do người Chàm dựng lên hồi lên chiếm đóng miền Cao Nguyên vào hồi thế kỷ thứ 12 : đó là tháp Yang Mum và Drang Lai. Hiện nay vẫn còn nhiều tượng Chàm ở núi cao, rừng rậm dọc sông Ba mà Linh Mục Dournes hiện ở Cheo Reo đang gia công nghiên cứu và tìm tòi.

Ngoài ra còn câu chuyện Hỏa Xá, Thủy Xá, và chiếc "gươm thần» mà đến nay chưa ai biết đích xác chiếc gươm đó

201Trang sách 201rá sao tuy rằng vua Lửa kế thừa tên là Siu Anyot hiện đang ngụ tại Plei-Dap với « gươm thần » và Vua Nước kế tục là Siu Cô.

BBa hiện đang sống tại Plei Amăng với chiếc gậy Nạm ngọc ; Plei Dap và Plei Amăng là hai buôn thuộc quận Phú Thiện.

Dựa theo lời người xưa « Cần giả phú vi bồn » có nghĩa cần kiệm là căn bản của sự thịnh vượng phú túc mà Chính Phủ Đệ Nhất Cộng Hòa đã chọn hai chữ Phú Bốn đề đặt tên cho tỉnh này. Chúng ta cũng cầu mong cho Tỉnh này trở nên giàu có, thịnh vượng.

Trên thực tế, Phú Bốn cũng đủ điều kiện để trở nên trù phú và xứng đáng được chính phủ triệt đề nâng đỡ : 1. Về địa lý, Phú Bồn có đất phù sa, khí hậu nóng, ánh sáng nhiều và mùa khô trong 6 tháng nên rất thuận tiện cho việc trồng cây bông, cây thuốc lá ; ngoài ra, khi hậu lạnh và đất đai cao ráo tại đây nên cũng rất thuận tiện cho việc phát triển chăn nuôi đại gia súc (bò ở Phú Bổn nổi tiếng là ngon, và ngựa ở Phú Bổn có rất nhiều) ; ngoài ra con sóng Ba và các chi lưu đồng rẫy của nó có thể giúp đỡ cho ngành nông nghiệp phát triển mạnh như việc trồng lúa, bắp và lạc. 2. Dân chúng ở Phú Bổn tuy đa số thuộc sắc tộc Djarai nhưng tính tình lại thuần hậu, tư chất lại thông minh nên việc đào tạo cán bộ và cải tiến dân sinh, dân trí sẽ được dễ dàng. 3. Sau hết Phú Bổn nằm ở trên con đường xâm nhập thiên nhiên từ duyên hải lên Cao nguyên và đã chứng kiến nhiều biến cố lịch sử nên cần phải được tổ chức vững mạnh về tất cả mọi phương diện để sau này có thế đáp ứng được với mọi nhu cầu của tình thế.