PHƯỚC LONGPhần 19 · trang 279–289

279Trang sách 279PHƯỚC LONG Phước Long là một tỉnh ở phía Tây Nam Cao nguyên miền Nam, về nhân văn địa lý tỉnh có nhiều liên hệ tới miền Cao nguyên nhưng về hành chánh lại thuộc về miền Đông Nam phần.

Lịch sử Vùng Phước Long xưa kia là Bà Rá là giang sơn của đồng bào Stiêng. Nhờ địa thế hiểm trở, nhờ chiến đấu giỏi nên trải bao nhiêu thế kỷ sắc tộc Stiêng vẫn độc lập và tự do.

Hồi đầu thế kỷ 19 nhiều toán thám sát người Chân Lạp dự định xâm nhập vào núi Yumbra (tức là núi Bà Rá) để tìm dấu vết của chân Phật theo như truyền kỳ Chân Lạp thường nói đến, nhưng bị đầy lui.

Đến giữa thế kỷ 19 sau khi chiếm Saigon và Cam Bốt người Pháp đã cho nhiều toán thám sát vào vùng đồng bào Stiêng nghiên cứu và đến năm 1g06 thì đặt một Đại lý Hành chánh tại Hớn Quảng và một đồn tại Bu Đop. Đến năm 1920 một toán hành chánh được cử lên thám sát tại vùng Bà Rá, qua ngả Phú Riềng và lập Đại lý Hành chánh ở đó lấy tên là Sông Bé.

Đến năm 1935 đồng bào Stiêng không chịu nôi được sự cai trị tàn ác của người Pháp và sự khổ cực về việc đi phu làm đường đã nồi lên giết viên Đại lý Hành chánh đó là ông Morère và mở đầu cho cuộc kháng chiến chống Pháp ở Cao nguyên.

Trung ương dưới quyền lãnh đạo của Pou Trang Lung với sự hợp lực của các sắc tộc Biệt, Mnông, Stiêng, Nong, đồng bào Thượng đã áp dụng chiến thuật vườn không nhà trống rút vào rừng sâu lập căn cứ, phá hoại các trục giao thông.

280Trang sách 280Cuộc chiến đấu đang điễn tiến thuận lợi trong suốt năm 1934 và đầu năm 1935 thì tiếc thay lãnh tụ Pou-Trang-Lung và gần o cấp chỉ huy đã bị Thiếu Tá Pháp Hyo bắt được trong một cuộc hành quân và giết đi nên cuộc kháng chiến bị đè bẹp.

Từ đó các sắc tộc Stiêng và Mnong lại tiếp tục đời sống phu phen cơ cực trên những đoạn đường đang xây cất và trong các đồn điền đang bắt đầu khai khẩn.

Năm '954 ta thu hồi được độc lập và đến năm 1957 quận Sông Bé được tách khỏi tỉnh Biên Hòa, Bù Đop được tách khỏi tỉnh Thủ dầu Một để họp thành tỉnh Phước Long.

Đến năm 1958, khu vực Bu Jamap trở thành quận Phước Hòa và sau này bị hủy bỏ, khu vực Dù Đang trở thành quận Phước Tân và sau này đổi tên là Đức Phong.

Đến năm 1961 khu vực Đồng Xoài trở thành quận, lấy tên là Đôn Luân.

Vị trí Phước Long là một tỉnh biên giới ở Tây Nam miền Thượng và giáp giới :

- Về phía Đông với các tỉnh Quảng Đức và Lâm Đồng.

- Về phía Tây với tỉnh Bình Long.

- Về phía Nam với tỉnh Bình Dương và Long Khánh.

- Về phía Bắc với Cao Miên.

Tỉnh ly Phước Long đặt tại Phước Bình.

Địa thế và địa chất Tỉnh ly Phước Long có nhiều đồi núi bao quanh với rừng rậm. Ngọn núi cao nhất là ngọn Phước sơn, cách Phước Bình 4. cây số, cao 733 thước.

281Trang sách 281Nhiều đồi nhỏ liên tiếp chập chùng. Riêng hai quận Đôn Luân và Đức Phong có nhiều núi cao hơn cả, núi Nam Đô 2gi thước, núi Bayung 326 thước và núi Daya 300 thước.

Đất đai Phước Long thuộc loại đất nâu đỏ của miền Thượng Cao Nguyên, cấu tạo do phún thạch của núi lửa, có pha lộn sỏi đá ở những nơi cao.

Tại những thung lũng như ở Bố Đức, có thêm loại đất đen rất phì nhiêu.

Sông ngồi Tỉnh Phước Long chỉ có một con sông đáng kể là sông Bé chảy từ vùng núi Cao nguyên miền Thượng về, vòng quanh khu vực tỉnh ly qua chân núi Phước Sơn.

Sông này rộng hẹp bất thường, có những khúc quanh rộng có khi tới 204 thước, nước chảy xiết, nhưng cũng lại có những khúc hẹp chỉ độ oo thước mà lòng sông lại nhiều đá ngầm, tại một vài chỗ tạo nên những thác Mơ. Sự lưu thông trên sông do đó rất khó khăn.

Sông Bé có một số các sông nhánh là những dòng suối, những rạch nước khô cạn về mùa năng, nhưng lại chảy mạnh về mùa nước.

Khí hậu Phước Long khí hậu không nóng lắm, nhiệt độ trung bình từ 20 độ đến 28 độ.

Ở đây khí hậu hơi độc vì lam sơn chướng khí và có bệnh sốt rét.

Cũng như các tỉnh khác ở Cao Nguyên, tại Phước Long

282Trang sách 282cũng có hai mùa mưa nắng. Mùa mưa từ tháng tư đến tháng mười dương lịch, mùa nắng từ tháng mười một đến tháng ba.

Trong mùa nắng thường có gió mùa Đông Bắc Tây Nam, không khí khô khan và lành lạnh. Gặp những khi có giông bão, nhờ có rừng núi bao quanh ảnh hưởng cũng không nhiêu.

Dẫn cư Dân chúng Phước Long phần lớn là người Kinh, kế đến người Stiêng, cũng có một số ít ngoại kiều gồm người Trung Hoa, người Pháp, người Nhật và người Mỹ.

Tồng số dân chúng tính tới cuối năm 1967 là 51.520 người gồm 29.970 người Kinh, 51.528 người Stiêng, còn lại là ngoại kiêu.

Giao thông Tại Phước Long về hệ thống giao thông chỉ có đường bộ và đường hàng không, không có các thủy lộ và thiết lộ.

Đường bộ Toàn tỉnh có rất nhiều đường ăn thông với các tỉnh khác hoặc nối liền các địa hạt nội tỉnh với nhau. Dưới đây là mấy con đường chính :

I. Quốc lộ số 14 chạy từ Đôn Luân qua Đức Phong tới Kiến Đức thuộc tỉnh Quảng Đức. Con đường này chạy qua tỉnh Phước Long trên một đoạn dài 75 cây số 500 và là con đường chính chạy từ Saigon đến Pleiku. 2. Quốc lộ 14 cú dài 25 cây số 8oo là trục giao thông nổi liên Cạo Nguyên với đồng bằng chạy qua Lộc Ninh, tỉnh Bình-

283Trang sách 283Long, Bố Đức tỉnh Phước Long rồi tới Tuyên Đức tỉnh Quảng Đức. 3. Đường liên tỉnh 13 dài 36 cây số nối liền Quốc lộ 13 từ Chơn Thành (Bình Long) với Quốc lộ 14 ở Đôn Luân (Phước- Long.) 4. Đường liên tỉnh số 1 dài 77 cây số 400 bắt đầu tứ quận Đôn Luân cho tới quận Bố Đức và nối liền hai quốc lộ số 13 cũ và mới. Các nhà khai thác lâm sản thường dùng con đường này. 5. Đường Dinh điền nối liền quận Phước Bình với Quốc lộ 14, dài 33 cây số. qua đắc ci chi cư big hn têo ch mg ó các tường thố chay rưỡi.

Đường Hàng Không Phước Long có một sân bay lớn là sân bay Phước Long dài 1.500 thước rộng 23 thước dùng cho máy bay Dakota và nhiều sân bay nhỏ:

- Sân bay ngay đường chính tỉnh ly đối diện với Tòa Hành Chánh tỉnh.

- Sân bay Đôn Luân nằm trên đường liên tỉnh 13 - Sân bay đất tại tỉnh ly Bố Đức - Sân bay đất tại Vĩnh Thiện (Đức Phong).

Các đồn điền cao su lớn như Thuận Lợi, Phú Riêng, Đa Kia, Bù Đop đều có sân bay riêng.

Tổ chức hành chánh Đầu tỉnh là một vị Tỉnh Trưởng có Phó Tỉnh Trưởng phụ

284Trang sách 284tá về hành chánh và một Tiểu Khu Trưởng phụ tá về Quân sự.

Nếu Tỉnh Trưởng là quân nhân thì vị này kiêm luôn chức vụ sau.

Tỉnh Trưởng có văn phòng Tỉnh Trưởng và các Ty chuyên môn giúp việc, lại có Hội đồng hàng tỉnh cho ý kiến và thảo luận về các vấn đề liên quan tới hàng tỉnh.

Tỉnh Phước Long chia ra làm 4 quận và 16 xã:

Quận Phước Bình có 5 xã, dân số 28.233 người Quận Bố Đức có 4 xã, dân số Quận Đức Phong có 3 xã, dân số 9.105 người Quận Đôn Luân có 4 xã, dân số 5.719. - Với đà tiến triển về phương diện cải tiến nông thôn, số xã tại mỗi quận sẽ tăng thêm trong tương lai, trong hai năm 1967- 68, .nhiều ấp mới đã được thành lập.

Ngoài các cơ sở hành chánh và các Ty Sở chuyên môn, tỉnh ly Phước Long còn là trụ sở của Bộ chỉ huy Tiêu khu Phước Long và các bộ phận trực thuộc.

Phong tục.

Về đồng bào Stiêng, xin xem phần thứ hai.

Người Kinh sống theo nếp sống chung trong toàn quốc.

Các tôn giáo chính trong tỉnh là Phật giáo, Thiên Chúa giáo, các đạo khác cũng có một số tín đồ nhỏ:

Phật giáo 23.156 tín đồ Thiên Chúa giáo 10.818 30% đa số là Thờ tổ tiên và thần linh 15.456 người Thượng.

285Trang sách 285Tin lành giáo Cao Đài giáo Phật giáo Hòa Hảo Kinh tế Tuy là một tỉnh nhỏ, nhưng ở đây nền kinh tế đặc biệt phát triền về nông nghiệp.

Canh nông Hoa màu chính được dân chúng trồng trọt là lúa nhất là tại các ấp thuộc chương trình xây dựng nông thôn. Các đồng bào Thượng cũng tròng lúa. Theo tài liệu của Ty Nông vụ hàng tỉnh, tình đến cuối năm 1966, diện tích trồng lúa tại Phước Long là 6.428 mẫu tây và hằng năm sản xuất vào khoảng 5.000 tấn lúa. Nhờ khí hậu, lúa ở đây gặt sớm hơn các tỉnh miền Nam Việt, thường vào tháng 9 dương lịch. Đất đai ở đây có thề làm một năm hai mùa được.

Ngoài lúa, cao su cũng được trồng nhiều và diện tích trồng cao su còn gáp ba diện tích tròng lúa, 4.811 mẫu tây tại 5 đòn điền Thuận Lợi, Phú Riêng, Dakkia, Bù Nho, Bù Đốp và số sản xuất hàng năm là 6.130 tấn theo thống kê năm 1964.

Ngoài ra còn các hoa màu phụ : khoai lang, sắn, lạc, đậu đen, đậu xanh.

Phước Long cũng nhiều cây ăn trải : cam, quít, xoài, măng cầu xiêm, ôi, sầu riêng v.v...

Các cây kỹ nghệ được trồng, ngoài cao su có kénaf cà phê, gai, mía, dừa v.v... 80% đất đai tinh Phước Long là rừng, do đó các lâm sản được coi là nguồn lợi chính của hàng tỉnh. Các lâm sản gồm :

286Trang sách 286- Gỗ để tạo tác - Củi - Mây - Vỏ cây - Dầu trong - Lô ô - Tre v.v...

Số thu về thuế các lâm sản ước lượng vào khoảng 40.000.000$ một năm, tính theo trị giá năm 1967.

Mục súc Vấn đề chăn nuôi tại Phước Long không mấy mở mang.

Người ta chỉ nuôi gia súc trong phạm vi gia đình.

Theo cuộc kiểm kê cuối năm 1967, số gia súc rải rác trong tỉnh gồm 360 trâu, 23: bò, 8.:00 lợn, 48.000 gà, 1.200 vịt. Cũng có một số không đáng kể thỏ và dê.

Về ngư nghiệp tuy có con sông Bé, nhưng dân chúng cũng chưa khai thác được bao nhiêu. Từ giữa năm 1967, nhờ sự khuyến khích của Ty Mục súc, dân chúng bắt đầu đào ao nuôi cá. Hiện nay tại toàn tỉnh có :

I0 ao cá thí điềm 60 ao cá của dân chúng Dã cầm và dã thú khá sản vì có nhiều rừng.

Khoáng sản Cho tới nay chưa có mỏ kim loại nào được khai thác hoặc tìm thấy ở Phước Long : ở đây chỉ có những hầm đá để dùng trọng việc rải đường. Ở Bố Đức có đá dùng mài đao rất tốt.

287Trang sách 287Kỹ nghệ Tại quận Phước Bình có một nhà máy xay lúa, ở tỉnh ly có một lò bánh mi. Toàn tỉnh có 4 trại cưa, 3 ở quận Phước Bình, I ở quận Bố Đức. Tại Bố Đức có nhà máy ép cao su.

Về Tiêu công nghệ tại quận Đức Phong có nghề trạm trô và tiện gậy bằng gỗ quí. Các đồng bào Thượng có nghề đan gùi, làm ná v.v...

Thương mại Không có gì đáng kể.

Phước Long bán ra các lâm sản và cao su ; mua vào gạo và các hàng hóa chế biến.

Xã hội Về phương diện xã hội, Phước Long có một nền giáo dục và Y tế tương xứng với dân số trong tỉnh.

Giáo dực Phước Long có một trường Trung học mở đủ đệ nhất và đệ nhị cấp với tổng số 38ı nam nữ học sinh Kinh Thượng.

Về bậc Tiều học hàng tỉnh có 22 trường Tiêu học và sơ cấp phân chia như sau :

Tiêu học Thượng I trường Tiểu học Kinh 11 trường Sơ cấp Thượng 4 trường Sơ cấp Kinh 6 trường Tổng số học sinh Tiểu học là 4.761 nam nữ học sinh Kinh và Thượng. 55I

288Trang sách 288Ngoài các trường trên dạy chữ, Phước Long có một trung tâm hướng nghiệp để dạy nghè giúp đồng bào.

Y tế Phước Long có một bệnh viện, một nhà hộ sinh, một chân y xá tại tỉnh ly.

Tại mỗi quận đều có một bệnh xá với nhà hộ sinh. Tại xã ấp có các trạm y tế và trạm cứu thương.

Cứu tế xã hội Tại tỉnh có một quán cơm xã hội bán cơm rẻ cho đồng bào, một ấu trĩ viện.

Thắng cảnh, cổ tích và du lịch Tỉnh ly Phước Long ở ngay chân núi Phước Sơn (tên cũ là Bà Rá), có giòng sông Bé uốn khúc bao quanh với những thác nước hùng vĩ như thác Mơ, thác Đức Mẹ hòa lẫn với cảnh sắc nên thơ như hồ Long Thủy khiên cho du khách đến thăm tỉnh đều cảm mến ngay từ lúc đầu.

Du khách có thể đi bộ theo đường mòn lên đỉnh núi Phước Sơn cao 736 thước. Tại đó du khách thấy cả một vùng lớn của tỉnh với núi đồi san sát, rừng rậm bao la đòng sông uốn khúc và những dinh điền trù phú. Những ngày thật tốt trời, nhìn về phía tây nam ta có thể nhìn thấy núi Bà Đen mà sự liên đới giữa hai núi được truyền tích lại như sau :

« Núi này cao chừng 733 thước, dưới chân núi phía Bắc có một dòng sông uốn khúc bao quanh. Người Thượng gọi núi này là B'RA có nghĩa là Ông Bà (người Kinh phiên âm thành Bà Rá). Đứng xa cách 5 cây số về hướng Tây ta thấy chân núi lái về phía Bắc và giữa triền núi như một con đường rộng ăn sâu vào vách núi đã bị cây rừng mọc lấp đi.

289Trang sách 289Theo sự tích truyền khẩu của dân địa phương thì xưa có vị tiên tên Giang, thuộc giống người S' tiêng, có hai người em gái tên là Lom và Giêng. Hai chị em có nếp sống khác nhau :

- Bà Lom mê tu hành, lập chùa chiền cúng vái.

- Bà Giêng lại thích một mình ở nơi thanh tịnh vắng vẻ.

Trước hai ý thích khác biệt của hai chị em, Ông tiên Giang mới đắp cho mỗi ngrời một trái núi ở hai nơi cách xa.

Bà Lom là chị cho ở trái núi cao, đó là núi Bà Đen (Tây Ninh cao 986 thước) ; còn Bà Giêng là em thì ở trái núi thấp hơn là núi Bà Rá (Phước Long, cao 733). Bà Giêng và Bà Lom còn có nhiệm vụ canh chừng Biên giới không cho dân tộc ngoại bang xâm chiếm đất đai. Đến năm 1963 núi Bà Rá đồi tên là núi Phước Sơn ». (1) Nói đến Bà Rá truyền kỳ thì thật là hay đẹp ; viếng thăm Bà Rá Phước Sơn ngày nay thì thật là hùng vĩ và hy vọng, nhưng nghe đến Bà Rá hồi Pháp huộc thì thật là ghê rợn vì hồi đó Bà Rá là nơi đầy ải, giam cầm những ngươi yêu nước : núi rừng bao la đày sơn lam chướng khí, thú dữ đầy rầy, thổ dân lạc hậu hung bạo. Những sự hà khắc, thiếu ăn, thiếu thuốc đã làm bao nhiêu người gục ngã ở chân núi Bà Rá. Xác gầy gò xanh xao được gói ghém trong manh chiếu rách chôn vùi dưới ba tấc đất, đêm đêm thú đói cũng không tha còn mò về đào lên kiếm mồi, khiến cho cảnh ngục tù lại càng thêm thê lương buồn não. Ngày nay phong cảnh đã biến đồi, nhà từ nghĩa địa không còn một dấu vết, nhưng rồi nơi đó phải dựng nên một đài ký niệm ghi ơn những người đã hy sinh cho dân tộc.

Phước Long tuy là một tỉnh mới được thành lập lại ở nơi xa xôi gần biên giới nhưng có rất nhiều triển vọng tương lai khi hòa bình trở lại vì Phước Long là một nơi rất thuận tiện cho việc khai khẩn đồn điền và lâm sản. (1) Trích Địa phương chí Phước Long do tỉnh ăn hành năm 1967.