KONTUMPhần 11 · trang 168–180

168Trang sách 168KONTUM Kontum là một tỉnh lớn của miền Thượng Cao Nguyên và cũng là một tỉnh được thành lập từ lâu. Đây là tỉnh cực Bắc của miền Thượng.

Lịch sử Theo tiếng Bahnar, Kon có nghĩa là làng và Tum là cái hồ.

Kontum là làng ở ven hồ.

Nguyên trước đây dưới triều vua Tự Đức, đạo Gia Tô bị cấm đoán, Đức Cha Cuénol, cai quản Địa phận Đàng Trong có ủy cho thầy Nguyễn Do tìm một nơi căn cứ để các nhà truyền giáo tạm lánh nạn. Thầy Nguyễn Do đã đi vào vùng rừng núi An Khê, học hỏi tiếng Thượng, rồi đi về phía Tây Bắc, và tìm được ra một thung lũng khá rộng, đất đai phì nhiêu, nằm bên con sông Dak Bla. Nơi thung lũng được thầy chọn làm căn cứ, và đây chính là Kontum, một làng Thượng ở bên một hồ nước, hiện vẫn còn tồn tại đến ngày nay, nằm sát cạnh thung lũng và chạy dài theo sông Dakbla.

Các đồng bào theo đạo Gia Tô, phần lớn là người Bình Định và Quảng Ngãi theo thầy Nguyễn Do kéo nhau lên tập trung thành một làng gọi là Gò Mít, nay là khu Tân Hương, Trung tâm của thị trấn Kontum hiện thời.

Năm 1898, người Pháp thiết lập tại Kontum một tòa Đại lý Hành chánh trực thuộc Qui Nhơn, chức Đại lý được giao cho một linh mục người Pháp, linh mục P. Viallenton.

Về sau tòa Đại lý được đổi thành Tòa Công Sứ Kontum vào năm 1907, tỉnh ly được đặt tại nơi đây. Tỉnh Kontum lúc đó gồm

169Trang sách 169cả các tỉnh Pleiku và Darlac. Về phía Nam triều, cũng bồ nhiệm một vị Quản Đạo như tại các tỉnh Thượng Du Bắc Việt. Năm 1923, Darlac tách rời khỏi Kontum, rồi đến năm 1929, đến lượt tỉnh Pleiku.

Năm 1958 một phần đất, được cắt thêm cho tỉnh Pleiku và năm 1959, quận Konplong của tỉnh lại được giao cho tỉnh Quảng Ngãi.

Vị trí Tỉnh Kontum với diện tích ước độ 10.432 cây số vuông nằm ở phía Tây Bắc miền Thượng Cao Nguyên, giữa vĩ tuyến Bắc 14030 và kinh tuyến Đông 100°0I trên cao độ 536 thước.

Tỉnh giáp giới :

- Về phía Đông với các tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định, - Về phía Tây với nước Ai Lao - Về phía Nam với tỉnh Pleiku - Về phía Bắc với tỉnh Quảng Tín.

Địa thế và địa chất Tỉnh Kontum núi rừng trùng điệp bao quanh các vùng thung lũng, và đây là một vùng đất trắng xám như miền Trung Châu, khác hẳn đất đỏ các vùng Darlac, Pleiku và Phú Bồn.

Đất rất thích hợp cho việc canh tác trồng trọt.

Kontum nắm giữa hai dãy núi Đông và Tây. Dãy Đông về phia Bắc có hai ngọn núi cao nhất ở miền Nam Việt Nam là ngọn Ngọc Linh cao 2598 thước và ngọn Ngọc Niay cao 2259 thước, và phía Nam có ngọn Cu Bré Mong cao 1390 thước. Dãy Tây về phía Bắc ngang với hai ngọn Ngọc Linh và Ngọc Niay có ngọn núi Ngọc Bin San cao 1939 thước và về phía Nam có

170Trang sách 170ngọn Mom Bay cao 1780 thước; giữa hai dãy núi này có con sông Dak Poko chảy từ Bắc xuống Nam rồi đồ vào sông Sésan.

Sông} ngòi Kontum có ba con sông chính chảy qua là các sông Dakbla Dak Psi và Dak Poko.

- Sông Dakbla được tạo nên bởi ba con sông : sông Da Nghe bắt nguồn từ Dak Lack (20 cây số Bắc Mangbuk), sông Dakakoi bắt nguồn từ De Kọtrang (15 cây số Tây Toumorong) và sông Dak Pone bắt nguồn từ Kon Rolong (1o cây số tây Chương Nghĩa) ; ba con sông này họp nhau tại vùng Kon Brai để chảy vào sông Bla.

- Sông Dak Psi bắt nguồn từ chân núi Ngọc Linh, chảy từ Bắc xuống Nam khi đến khu dinh điền Diên Bình (Nam Dakto 10 cây số) thì đồ vào sông Pôko.

Sông Dak Psi phát nguyên từ những dòng suối nhỏ ở xã Tonsang thuộc quận ToumBrong, chảy theo hướng Bắc Nam, qua các xã Toucheng, Konvang, Konmong và khi vào đến địa điểm dinh điền Diên Bình thì gặp phụ lưu sông Dak Pôko.

Sông Dak Pôko phát nguyên ở vùng núi Tây Bắc Ngok Haye (1752 thước) ở địa đầu ranh giới Quảng Tín - Kontum, chảy xuống hướng Nam, qua quận Daksut và gặp sông Dak Psi tại Diên Bình. Sông này vẫn chảy theo hướng Bắc Nam, khi đến địa điểm dinh điền Plei Krong, quận Kontum thì họp với sông Dakbla từ phía Đông chảy sang thành sông Ya Bôlah hay là sông Sésan, một phụ lưu của sông Cửu Long.

Ba con sông chính trên đều cạn về mùa khô và nước chảy mạnh về mùa mưa, do đó sự lưu thông trên sông không thể có được.

171Trang sách 171Khí hậu Khí hậu Kontum ôn hòa không nóng lắm và cũng không lạnh lắm trung bình là 23° và phân rõ hai mùa mưa nắng.

Mùa nắng từ tháng Giêng đến tháng Tư.

Mùa mưa từ tháng Năm đến tháng Mười một.

Giữa hai mùa này là mùa lạnh gồm hai tháng II và 12 dương lịch ; tháng Giêng tháng Hai tuy có nắng nhưng hãy còn lạnh.

Nhiệt độ Kontum cũng tương tự như ở Pleiku, cao nhất là 35°, thấp nhất là 5°, nhưng ít gió hơn.

Dân cư Dân chúng gồm đa số là người Thượng thuộc nhiều sắc tộc khác nhau, kế từ Bắc Kontum đến phía Nam tỉnh có :

I. Diế 8.247 người 2. Duan 3.325 người 3. Striêng I.526 người 4. Sédang 26.130 người và các sắc tộc phụ như :

- Hàlàng 2.516 người - Kyon 1.478 ngưồi - Rongao 9.123 người - Kotua 715 người 5. Bhnar 11.063 người và các sắc tộc phụ như :

- Yolung 3.675 người - Morân 4.575 người

172Trang sách 1726. Dirai 5.215 người và các sắc tộc phụ như :

- Hodrung và Aeap.

Người Kinh cũng là một thành phần lớn dân số trong tỉnh.

Ngoài ra cũng có ít nhiều ngoại kiều phần đông thuộc các phái bộ truyền giáo.

Tồng số dân chúng Kontum, theo cuộc kiêm tra tháng 7 năng 1967, lên tới 104.067 người trong số đó có 69.864 người Thượng và 34.203 người Kinh.

Ngoại Kiều có vào khoảng 50 người gồm người Pháp, người Ăn, người Mỹ và người Trung Hoa.

Giao thông Vì sớm được mở mang từ hồi Pháp thuộc, tỉnh Kontum hiện nay có nhiều đường giao thông đi các tỉnh cũng như nội tỉnh.

Đường bộ Dưới đây là các đường bộ chính :

Quốc lộ số 14 đi từ ranh giới Pleiku - Kontum đến ranh giới Kontum - Quảng Tín, dài 245 cây số.

Đường liên tỉnh Kontum - Quảng Ngãi dài 45 cây số.

Đường Kontnm - Yaly, 36 cây số.

Đường Kontum - Pleikrong 62 cây số.

Đường Dakto - Banhet giáp Ai Lao 43 cây số.

Đường Dakto - Toumorong 32 cây số.

Đường hàng không Kontum có ba phi trường sử dụng cho đường Hàng không tại thị trấn Kontum, tại Dakto và tại Chương Nghĩa.

173Trang sách 173Tổ chức hành chánh Tỉnh Kontum gồm ba quận và hai cơ sở phái viên hành chánh :

Quận Kontum, trụ sở tại xã Mang La, gồm 7 tổng, 46 xã 198 ấp, dân số 60.816 người (30.259 Kinh và 26.825 Thượng).

Quận Dakto, trụ sở tại xã Dakhming, gồm 4 tổng, 17 xã, 122 ấp, dân số 20.359 người (3.944 Kinh và 16.389 Thượng).

Quận Daksut, trụ sở tại Dakpek 51) gồm 3 tông, 23 xã, 137 ấp, dân số 1I.763 người Thượng.

Cơ sở Phái viên Hành chánh Toumorong (2), gồm 3 tộng, 12 xã, 35 ấp, dân số 8.326 người Thượng.

Cơ sở Phái viên Hành chánh Chương Nghĩa (2), gồm 2 tông 7 xã, 26 ấp, dân số 2.977 người Thượng.

Đứng đầu tỉnh là một vị Tỉnh Trưởng, có hai Phó Tỉnh Trưởng phụ tá về hành chánh và thượng vụ.

Lại có một Hội Đồng hàng tỉnh giúp ý kiến trong mọi việc.

Dưới quyền ông Tỉnh Trưởng là văn phòng hành chánh tỉnh và các ty sở chuyên môn lo công việc mọi ngành trong tinh.

Đứng đầu mỗi quận là một Quận Trưởng, và đứng đầu mỗi cơ sở phái viên hành chánh, là một Phái viên đại diện chính quyền hàng tỉnh. (I) Đây là trụ sở tạm thời - trước kia đặt tại Daksut. (2) Toumorong và Chương Nghĩa trước kia là quận.

174Trang sách 174Phong tục Về phong tục đồng bào Thượng xin xem phần thứ hai về các sắc dân. Ở đây chúng tôi chỉ cần nhấn mạnh thêm là đa số đồng bào Thượng là tín đồ đạo Gia Tô, vì Kontum có thể được coi là tỉnh gốc của tôn giáo này tại miền Thượng Cao Nguyên, nhờ công Linh mục Nguyễn Dọ như đã trình bày ở mục lịch sử.

Và ở đây đã có một Tòa Giám mục.

Người Kinh ở đây cũng sống theo nếp sống chung của người miền xuôi.

Và tín ngưỡng, Kontum có điểm đặc biệt là đa số dân chúng Thượng cũng như Kinh đều theo một tôn giáo, ngoại trừ một số dân Thượng ở các vùng núi cao, họ chỉ cúng Thần linh tin theo phù phép bùa ngải. Các Thần linh được họ phân làm Thượng đẳng thần và Hạ đẳng thần.

Thượng đẳng thần Là những thần làm nên tạo vật, biến cải vũ trụ và cho họ những sản phầm nuôi sống họ.

Sau đây là những vị Thượng đẳng thần hằng được họ cúng vái : Thần Nam Tào, Thần Nữ Tào, Thần Sấm Sét, Thần Lúa, Thần Nước, Thần Núi.

Hạ đẳng thần Là những vị thần thuộc về loại cầm thú hoặc thảo mộc.

Hạng thần này rất nhiều : Thần Cọp, Thần Voi, Thần Cây.v.v...

Trên hết các vị thần họ tôn sùng thờ kính Thượng Đế.

Về các tôn giáo, mấy tôn giáo chính là đạo Gia Tô, đạo Phật, đạo Cao đài, đạo Phật Hòa Hảo, đạo Tin Lành và đạo Không.

175Trang sách 175Gia Tô giáo nhiều tín đồ nhất 80% người Thượng theo đạo này:

Theo một cuộc kiêm tra đệ nhất Tam cá nguyệt 1967 thì số tín đồ của các tôn giáo như sau :

Gia Tô Giáo 50.549 tín đô Phật Giáo 5.573 tín đồ Không Giáo 787 tín đồ Tin Lành Giáo 334 tín đồ Cao Đài Giáo 217 tín đồ Phật giáo Hòa Hảo 38 tín đồ (I) Tín đồ tôn giáo nào theo lễ nghi của tôn giáo đó:

Kinh tế Kontum là tỉnh đầu tiên của miền Thượng Cao Nguyên được dân chúng miền Kinh thuộc các tỉnh Bình Định, Quảng Ngãi, Quảng Nam kéo nhau tới lập nghiệp làm ăn, sau đó cũng có dân chúng các tỉnh khác ở miền xuôi nữa. Nền kinh tế nếu có phần nào phát triển là do những bàn tay của những người di cư này.

Canh nỗng Tới ngày nay tổng số diện tích trồng trọt vào khoảng 15.000 mẫu tây. Hoa mầu chính là lúa, nhưng số sản xuất không đủ cung cấp cho hàng tinh.

Người Thượng chuyên làm rẫy trồng lúa, ngô, sắn, khoai.v.v... (I) Tài liệu trích trong Địa phương Chí Kontum 1968 jo tinh Kontum ăn hành.

176Trang sách 176Ngô là sản phâm được sản xuất nhiều nhất sau lúa ; hàng năm số sản xuất lên tới 150 tấn, và bán ra được 6a tắn.

Người Kinh còn trồng thêm nhiều rau và hoa.

Loại cây ăn trái cũng nhiều : cam, quít, mít, xoài, đứa, na, đu đủ, chuối. v.v...

Về các cây kỹ nghệ được trồng ở Kontum là cà phê, chè và ít nhiều Kinap.

Rừng Kontum rất nhiều lâm sản. Chiếm 8/1o diện tích, rừng là một kho quý giá của tỉnh này, và dân chúng đã khai thác lấy gỗ, mây, tre, nứa. v.v... Kontum có đủ thứ gỗ quý : lim, trắc hương, sao và gỗ tạp : bằng lăng, mít nài, cá chít, dáng hương.v.v...

Ngoài ra dân chúng thường vào rừng lấy măng, hạt giẻ, đậu khấu. v.v...

Mục súc Gia súc ở Kontum không đủ cung cấp cho sự cần dùng trong tỉnh. Người Thượng nuôi nhiều trâu, người Kinh nuôi nhiều gà, vịt, lợn, bò.v.v...

Hiện nay có một số trại gà thí điểm của người Thụy sĩ ở Konum.

Trong rừng Kontum có đủ dã cầm và dã thú.

Khoáng sản Cho tới nay chưa một mỏ kim loại nào được khai thác ở Kontnm. Hiện ở Dakto có mỏ sắt, nhưng cũng chưa được khai thác, ở Daksut trước đây dân chúng thường đãi vàng ở suối.

Kỹ nghệ Kontum chưa có kỹ nghệ lớn.

177Trang sách 177Trong tỉnh hiện thời có 20 lò gạch, gần xo xưởng cưa ; tại tỉnh ly có 5 lò rèn, một lò làm đồ đồng, 5 lò bánh mì. Ngoài ra trong toàn tỉnh có ii nhà máy xay lúa.

Các đồng bào Thượng có những tiều công nghệ như dệt vải, đan gùi (1) rồ, nong, làm cung nỏ, rèn dao mác.v.v...

Thương mại Nền thương mại hàng tỉnh còn thấp kém phần vì dân số ít, phần thì đồng bào Thượng chuyên về nông nghiệp đến 85%; nhất là vì địa điểm kém thuận lợi, Kontum là một nơi cuối cùng của đường bộ giáp giới Miên, Lào.

Kontum bán ra ngô và rau cỏ, mua vào các đồ đã chế hóa, cá và gạo.

Việc buôn bán chỉ phòn thịnh tại tỉnh ly. Giữa tỉnh ly có một ngôi chợ lớn rộng rãi.

Xã hội Việc giáo dục cũng như y tế ở đây rất được mở mang.

Giáo dục Kontum có một trường trung học công lập và 3 trường trung học tư thục, đủ các lớp từ đệ nhị đến đệ nhất cấp. Tổng số học sinh nam nữ vào khoảng 1.000 em vừa Kinh vừa Thượng.

Bậc tiều học, tính tới đệ nhất tam cá nguyệt 1967, hàng tỉnh có :

Trường công lập : (I) Một thứ rò họ mang theo khi đi rừng hoặc đi chợ đề đựng.

178Trang sách 178Kinh : 8 trường tiểu học và 13 trường sơ học, vào khoảng 4.500 nam nữ học sinh.

Thượng : 2 trường tiểu học và 43 trường sơ cấp, vào khoảng 4.100 nam nữ học sinh.

Ngoài ra lại có hai trường tiểu học quân đội, vào khoảng 1.000 nam nữ học sinh.

Trường tư thực : 5 trường tiểu học và 7 trường sơ cấp, vào khoảng 4250 nam nữ học sinh. Thường các trường tư thục chỉ có các học sinh người Kinh.

Về bình dân giáo dục, có các lớp học mở cho các đồng bào mù chữ. Số người Thượng mù chữ hiện còn nhiều, có thế lên tới 90%. Người Kinh phần lớn đều biết đọc biết viết, chỉ còn vào khoảng 5% mù chữ.

Y tế Kontum có một ty Y Tế để trông nom săn sóc việc y tế trong tỉnh.

Tại tỉnh ly có một bệnh viện do một Bác sĩ làm quản đốc với đủ khu giải phẩu, trại nhi đồng, phòng quang tuyến, nhà hộ sinh, trại hậu giải phẩu...

Ngoài ra còn có một bệnh viện công giáo do các Bác sĩ, Y tá ngoại quốc đảm nhiệm.

Lại có hai bệnh xá tại hai quận Dakto và Daksut. Tại các bệnh xá này đều có nhà hộ sinh.

Rải rác trong toàn tỉnh có .110 trạm phát thuốc.

Cứu tế xã hội Kontum có ]một cô nhi viện thành lập năm 1947, hiện nay

179Trang sách 179nuôi dưỡng vào khoảng 100 em mồ côi, và một trại húi (cùi) chứa vào khoảng 300 bệnh nhân.

Những cơ quan xã hội trên hàng năm vẫn được chính phủ và các cơ quan từ thiện quốc tế, nhất là cơ quan viện trợ Công giảo trợ cấp.

Thắng cảnh cổ tích và du lịch Cũng như hầu hết các tỉnh miền Thượng Cao Nguyên, tỉnh Kontum không có di tích lịch sử nào.

Về thắng cảnh, đây là nơi rừng núi dầy đặc. Những ngọn núi cao ngắt với dòng sông Dakbla êm đềm đã hiến cho du khách những phong cảnh thật nên thơ và hùng vĩ, khác hẳn với Pleiku bụi bặm và khô khan.

Du khách lên Kontum vượt những quảng đường hai bên đều là rừng núi, lúc lên lúc xuống, phong cảnh thay đổi với cây cao rừng rậm, và khi tới các buôn du khách sẽ được thấy đủ các sắc dân Thượng với nếp sống cổ truyền của họ.

Nói đến thắng cảnh Kontum, ai cũng nhắc đến thác Yali ở cách thị xã 35 cây số về phía tây nam. Thác này nằm ở ranh giới Pleiku, Kontum, trước đây thuộc vào lãnh thổ Kon- tum nay mới được giao về phần đất cho tỉnh Pleiku.

Thác cao 30 thước, nước chảy rất mạnh trông xa như một bức tường trắng xóa. Dưới chân thác có dăm túp nhà sàn, dân chúng quanh vùng thường đến vui chơi ngoạn cảnh, cắm trại săn bắn.

Kontum là một tỉnh địa đầu ở vùng Tây bắc V.N.C.H. ; núi rừng trùng điệp, dân cư thưa thớt đã làm cho mọi công cuộc chống xâm lăng và xâm nhập rất khó khăn.

180Trang sách 180Kontum có nhiều lâm sản quý (gỗ, quế) và khoáng sản (sắt và vàng) chưa được khai thác.

Kontum, khí hậu và đất lành, rất thuận tiện cho việc chăn nuôi trâu bò và gà.

Kontum có nhiều sắc tộc Thượng với những phong tục tập quán, khả năng đặc biệt và cũng là vùng điển hình trên Cao Nguyên cho đồng bào Kinh, Thượng sống hòa hợp với nhau và nâng đỡ nhau trong công cuộc xây dựng miền Thượng.

Nền giáo dục tiểu học được mở mang nhất tại Cao Nguyên.

Tỉnh ly Kontum rất sạch sẽ, gọn gẽ, thứ nhì trên Cao Nguyên, sau thị xã Đalat, Tỉnh ly có một hệ thống thoát nước rất khoa học, ruồi muỗi ở tỉnh ly rất ít và bệnh sốt rét rất hiếm.

Kontum đang nằm trong dự án phát triển sông Sésan do cơ quan viện trợ kỹ thuật Liên Hiệp Quốc bảo trợ. Dự án này nhằm dẫn thủy cho 21.150 Ha thuộc hai tỉnh Kontum và Pleiku và xây cất những nhà thủy điện lên tới gần 800 coo ki-lô watts.

Trọng tâm giai đoạn đầu là lập một nhà máy ở thác Yali có thể sản xuất 6.000 ki-lô watts và tưới nước cho gần 7.000 ha. Như vậy, trong tương lai khi thanh bình trở lại, Kontum là một tỉnh có nhiều triển vọng về nông nghiệp và kỹ nghệ.