DARLACPhần 14 · trang 202–215

202Trang sách 202DARLAC 'Darlac là một trong bảy tỉnh của miền Thượng Cao Nguyên, . và đây là một tỉnh cũ có từ hồi Pháp thuộc.

Lịch sử Trước khi tìm hiểu lịch sử của tỉnh này, chúng ta hãy thử. tìm kiếm nguồn gốc của hai tiếng Darlac. Darlac là Đak-lak, nguyên là thổ âm của sắc tộc M'nông, Đak nghĩa là nước, Lak nghĩa là hồ nước, để dễ viết người Pháp đã biến đổi Đak-Lak thành Darlac.

Địa danh Darlac, nhiều người nghẹ qua còn ngỡ ngàng, nhưng nếu nhắc đến Banmêthuột, tỉnh ly của Darlac thì ai cũng biết.

Theo lời truyền tụng, Banmêthuột, trước đây chính là Buôn Ma Thuốt, thồ âm của sắc tộc Rhadé, và có nghĩa :

Buôn : là làng, ấp;

Ma : là cha.

Thuốt : là tên con một vị tù trưởng Edê xưa kia đã lãnh đạo dân chúng chống các người Mên, Lào thường tràn qua biên giới cướp phá.

Vậy Buôn Ma Thuốt có nghĩa là làng của vị tù trưởng anh hùng tên Thuốt.

Darlac với tỉnh ly Banmêthuột từ trước thế kỷ thứ XIX đã thuộc lãnh thô Việt Nam, nhưng chưa mấy được Triều đình để ý, và do đó chưa có một nền hành chánh tại nơi đây.

203Trang sách 203Sau khi đô hộ Việt Nam người Pháp sát nhập Darlac vào nước Ai Lao và đến ngày 22-11-I904, Darlac lại được trả lại cho Việt Nam và được sát nhập vào tỉnh Kontum.

Năm 1923, tỉnh Darlac được thành lập, và viên công sứ đầu tiên của tỉnh là Sabatier. Ngay sau nhận chức, viên này một mặt cấm không cho người Kinh lên tỉnh lập nghiệp, một mặt tìm cách ngăn chặn các nhà tư bản Pháp lên lập đồn điền với chủ trương « Đất Thượng của người Thượng » và với thâm ý trở nên « Người Hùng » của miền Thượng để được cai trị mãi mãi ở đây. Nhưng rồi viên này cũng bị các nhà tư bản Pháp tìm cách vận động thuyên chuyển đi nơi khác.

Lệnh cấm này được duy trì đến năm 1930, nhưng sau đó người Kinh nào muốn lên Darlac phải qua những thủ tục giấy tờ hết sức khắt khe.

Cũng vào nắm 1930, năm có những cuộc chinh biến ở Bắc Việt và ở Nghệ An (Phong trào V.N.Q.D.Đ, phong trào chống sưu thuế) - giặc Pháp xây một trại giam chính trị phạm ở Banmêthuột và thành lập Tiểu đoàn Sơn cước để bảo vệ nơi này.

Đối với người Kinh, Banmêthuột là nơi ma thiêng nước độc, nên từ năm 1954 về trước số người Kinh lên tỉnh Darlac • không nhiều, tổng cộng vào khoảng 10.c00 người.

Từ năm 1955 trở đi, Darlac hoàn toàn thuộc chính quyền Việt Nam, và vị tỉnh trưởng Việt Nam đầu tiên được bồ nhiệm, đó là ông Vĩnh Dự.

Cũng với sự tiếp nhận quyền cai trị, chính quyền Việt Nam đã chú ý tới sự mở mang của tỉnh. Bộ mặt Banmêthuột hoàn toàn thay đồi.

Rồi đến năm 1959, Banmêthuột được thiết lập thành thủ phủ của miền Thượng Cao Nguyên. Tòa Đại biểu chính phủ và các

204Trang sách 204nha sở cấp phần được đi chuyền lên Banmêthuột và các cơ quan quân sự quan trọng thuộc Sư đoàn 23 và Khu 23 chiến thuật cũng được đặt tại nơi đây.

Darlac càng phồn thịnh thêm nhờ nhiều địa điểm dinh điền được thiết lập.

Vị trí Darlac nằm ở phía Nam dãy núi Trường sơn, ở vĩ tuyến I2"4 và kinh tuyến 108" Đông Ba Lê, ở cao độ 500 thước.

Giáp giới về :

Phía Đông với hai tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa Phía Tây với Ai Lao và Cao Mên Phía Bắc với hai tỉnh Pleiku và Phú Bồn Phía Nam với hai tỉnh Quảng Đức và Tuyên Đức Tỉnh ly, là Banmêthuột cách Sàigòn 353 cây số.

Diện tích toàn tỉnh vào khoảng 1o.550 cây số vuông.

Địa thế Darlac có nhiều núi, nhưng những dãy núi cao đều tập trung ở khu Đông nam tỉnh phía đông Lạc Thiện với các ngọn :

Chư Yang-Sin (Chu-Yên-Sơn) cao 2.405 thước Chư Dié Puy cao 1.709 thước Chư Yang-Lak cao 1.687 thước.

Ngoài mấy núi cao ở vùng trên, những nui ở vùng khác chỉ cao từ 500 thước đến 800 thước : Chư Blang, Chư Dlé Mnong, Chư Bao ở phía Bắc, Chư xa trang, Chư Yi-Yang ở phía nam Chư Ebur ở phía đông.

205Trang sách 205Núi non Darlac đều có rừng bao phủ. Tại đây không có chế độ rừng cấm mà chỉ có rừng được bảo vệ.

Rừng Darlac có thể chia làm 3 loại.

Rừng rậm Cây cối mọc um tùm thành từng cụm, nhiều cụm tụ họp thành rừng, diện tìch tổng cộng vào khoảng 184.61o mẫu tây.

Rừng thưa Cây cối mọc rải rác, xen lẫn giữa những đồi gianh, rừng cói, rất dễ bốc hỏa trong mùa nắng, diện tích tổng cộng vào khoảng 267.700 mẫu tây.

Rừng chỗi • Loại rừng mọc trên các rãy cũ của đồng bào Thượng, ở rải rác trong tỉnh, cây cối còn nhỏ.

Ngoài ra còn một số rừng nhân tạo ước lượng vào khoảng 150 mẫu tây do Ty Lâm Vụ trông nom.

Sông ngòi Con sông chính chảy qua Darlac là sông Ea Krong do hai chi lưu ở phía Nam là sông Krông Nna (Sông Cái) và Krông- Knô (Sông Đực) họp thành ; hai chi lưu này bắt nguồn tại núi Chư Tap Sa và Hòn Gia Lô thuộc dãy núi Bắc của Cao Nguyên Lang Bian. Sông Krông Ana còn có hai sông nhánh đáng kế nữa là sông Krông Buk và Krông Pach.

Sông Eạ Krông còn có nhiều chi lưu khác, nhưng đáng kể nhất là sông Dak Dăm được chọn làm ranh giới cho Việt Nam và Cam Bốt trên một khoảng 10o cây số.

Darlac còn có sông Ea Hleo phát nguyên từ chân núi Chư Dlé Yang ; sông này có hai chi lưu là sông Ea Drang và Ea Soup.

206Trang sách 206Sông Ea Krông và sông Eleo họp lại thành sông Srépok ở bên Cao Mên và chảy vào sông Cửu Long.

Các sông của Darlac không tiện cho việc thuyền bè qua lại mùa khô có khi chỉ là đòng nước nhỏ, nhưng mùa nước, nước lại rất mạnh.

Khí hậu Tuy nắm ở vùng nhiệt đới, nhưng khí hậu ở Darlac ban ngày mát mẻ và ban đêm hơi lạnh.

Nhiệt độ trung bình từ 20° về tháng chạp và 26° về tháng tư, hai tháng lạnh và nóng nhất trong năm. Về mùa lạnh có khi hàn thử biểu xuống tới 8°, và mùa nóng có khi lên tới 34°.

Darlac cũng như các tỉnh lân cận chịu ảnh hưởng gió mùa và có hai mùa rõ rệt.

- Mùa khô từ tháng o đến tháng 4 dương lịch, gió mùa Đông Bắc từ miền Bắc lục địa Á Châu thổi tới, lạnh và không ầm ướt.

- Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng o dương lịch, gió mùa Tây Nam từ Ấn Độ Dương thổi tới, mát và ầm ướt.

Dân cư Dân chúng Darlac gồm người Thượng, người Kinh và một số nhỏ ngoại kiều.

Tồng số dân chúng ngày nay vào khoảng 176.000 người, trong số đó có 62.000 người mới di cư tới từ 1955 gồm cả người Kinh lẫn người Thượng miền Bắc và một số người miền Trung, theo tài liệu không chính thức thì dân số lên tới 206.000 người,

207Trang sách 207Thành phần dân số theo những tài liệu mới nhất có thể ghi số ước lượng như sau: 62.000 người - Người Rhadé II.500 người - Người Rhadé Adham 4.300 người - Người Rhadé Krung 3.000 người - Người M' dhur 14.500 người - Người M'nông 5.276 người - Người Djarai Người Thượng di cư : Mường 3.000 người Nùng, Mán Thái 75.000 người Người Kinh Còn lại là các ngoại kiều gồm Pháp, Mỹ, Tàu, Mên, Lào Ấn Độ, Hồi giáo.v.v...

Giao thông Darlac là một tỉnh cũ của Cao Nguyên được mở mang từ thời Pháp thuộc, hơn nữa đây cũng là một vị trí chiến lược để giữ gìn miền Thượng, do đó việc giao thông với các tỉnh vả • trong nội tỉnh có rất nhiều đường tiện lợi.

Đường bộ Có các đường chính sau đây :

Quốc lộ số 14 từ Sàigòn qua Banmêthuột đi Pleiku và Kontum, chạy qua Darlac một quãng dài 155 cây số từ Nam tới Bắc.

Quốc lộ 21 nối liền Banmêthuột với Ninh Hòa, 151 cây số trọng đó có 67 cây số đi qua Darlac.

208Trang sách 208Quốc lộ 21 kép dài 45 cây số 300, nối liền Banmêthuột với quận Lạc Thiện.

Ba quốc lộ trên là những con đường lớn, giao thông dễ dàng.

Ngoài ra còn các đường liên tỉnh, đường hàng tỉnh và hương lộ.

Đường liên tỉnh hiện có :

- Đường từ Lạc Thiện đi Dam rông dài 52 cây số - Đường từ Lạc Thiện đi Bắc Xuyên dài 40 cây số.

Đường hàng tỉnh của Darlac cũng nhiều, nối liền thị xã với các quận và các buôn, sau đây là mấy đường chính :

Tỉnh lộ số I từ Banmêthuột đi Badon dài 45 cây số.

Tỉnh lộ số 2 từ giao điểm quốc lộ 14 nam cây số 346 + 500 đi Buôn Đức dài 28 cây số.

Tỉnh lộ số 3 nối liền quốc lộ 14 (cây số 403) đến quốc lộ 21 (cây số 99 + 500) dài 40 cây số.

Tỉnh lộ số 4, nay đồi thành đường liên tỉnh từ Lạc Thiện đi Damrong.

Tỉnh lộ số 5 từ giao điểm tỉnh lộ số 2 (cây số 6 + 000) đi thác Draysáp dài 15 cây số.

Tỉnh lộ số 6 cuối Bandon đến ranh giới Quảng Đức, dài 35 cây số dọc theo biên giới Việt Miên.

Tỉnh lộ số 7 nay đổi thành đường liên tỉnh Lạc Thiện đi Đức Xuyên.

Tỉnh lộ số 8 từ Banmêthuột đi Méwal và Buôn Tráp dài 35 cây số.

Ngoài các con đường trên lại còn các hương lộ cũng rất hữu ích cho việc giao thông như đường Banmêthuột đi thác

209Trang sách 209Drayling, 19 cây số, đường từ quốc lộ 21 kép (cây số 30) vào căn cứ dinh điền Lễ giáo, 24 cây số, đường Banmêthuột vào nhà máy thủy điện Drayling 14 cây số. v.v...

Chính tại thị xã Banmêthuột, có những đường phố rộng rãi.

Đường hàng không Darlac có hai phi trường dùng cho các đường hàng không, một phi trường quân sự ở sát ngay thị xã và một phi trường dân sự ở Phụng Đức, cách thị xã 8 cây số về phía đông, đường bay dài 1.800 thước.

Tổ chức hành chánh Darlac là một tỉnh cũ miền Thượng, được thành lập từ năm 1923 bởi người Pháp.

Ngày nay đứng đầu tỉnh là một vị Tỉnh Trưởng có 2 Phó Tỉnh Trưởng phụ tá về Hành chánh và Thượng vụ.

Tỉnh Darlac gồm 4 quận Hành chánh :

Quận Banmêthuột, cách thị xã 7 cây số Quận Lạc Thiện, cách thị xã 50 cây số Quận Phước An, cách thị xã 25 cây số Quận Buôn Hô, cách thị xã 45 cây số Dưới cấp quận là các xã và buôn, các buôn rất nhỏ bé và ở cách xa nhau. Gần đây từ năm 1955, chính phủ đã khuyến khích đồng bào Thượng sống tập trung để tiện việc giúp đỡ và cải thiện đời sống, thành lập các xã thôn.

Hiện Darlac có 6o xã và 379 thôn Tại các xã có Ủy Ban Hành chánh xã như ở miền xuôi.

Giúp việc cho Tỉnh Trưởng có các Ty, Sở địa phương cũng

210Trang sách 210như ở các tỉnh khác. Và cũng có một Hội đồng hàng tỉnh đề giúp ý kiến cho Tỉnh Trưởng và cho các Ty, Sở. mỗi quận là một vị Quận Trưởng.

Đứng đầu Phong tục Trong phần thứ hai, phong tục của các sắc tộc Thượng đã được trình bày. Về phần người Kinh, họ sống theo nếp sống chung của người miền xuôi với thêm một vài điều tin tưởng thần quyền ở nơi rừng thiêng nước độc như lập các ban, miếu thờ các Bà, các Cô, các Cậu Thượng ngàn, tin ở ma xó, ma rừng của người Thượng v.v...

Về tín ngưỡng, hai tôn giáo chính là đạo Phật và đạo Gia Tô. Về đạo Gia Tô ở ngay Banmêthuột có một nhà thờ và ngày nay nơi đây là trụ sở một địa phận tòa Giám Mục. Các trại định cư, phần lớn đều là người có đạo.

Về đạo Phật, ở Banmêthuột rải rác trong tỉnh đều có chùa.

- Đạo Tin Lành hiện nay cũng có nhiều tín đồ ở Darlac, nhất là tại tỉnh ly Banmêthuột.

Kinh tế Nên kinh tế của Darlac đang trọng thời kỳ mở mang, nhiền nỗ lợc trên mọi địa hạt đã được ghi nhận.

Canh nổng Darlac là vùng đất đỏ rất tốt cho việc canh nông; nhưng phần lớn các đồng bào Thượng còn đang ở trong tình trạng chưa mấy tiến bộ, lại thêm vấn đề nước cho vườn ruộng khó khăn, do đó số ruộng khai thác thật ít ỏi, và các đồng bào

211Trang sách 211Thượng lại chỉ chăm chú về làm rầy, nên mỗi nơi họ khai phá, chỉ sau ba năm đất hết màu mỡ là họ bỏ đi nơi khác.

Ngày nay với trên ba chục địa điểm dinh điền, tồng số vào khoảng 32.500 người di cư, các đất đai tại các địa điểm này phần lớn ở gần các trục giao thông chính, đã được khai phá và trồng trọt, lúa và các hoa màu khác.

Lúa vì thiếu nước nên chỉ làm được một mùa.

Tại Ea Kmak hiện nay có một vườn ương cây thí nghiệm để tìm kiếm giống tốt các loại cây ăn trái và các loại hoa.

Các hoa màu phụ tại Darlac là ngô, khoai, săn, lạc... lại có cả các cây kỹ nghệ như cà phê, cao su, keenaf v.v...

Darlac có nhiều rừng, và trong rừng có nhiều lãm sản quí, nhất là các thứ gỗ.

Mục súc Trong mãy năm gần đây, nghề chăn nuôi đang phát triển mạnh tại Darlac nhờ có các đồng bào di cư. Trước đây đồng bào Thượng tuy có nuôi gia súc, nhưng việc chăn nuôi không mấy mở mang• Ngày nay có nhiều người Kinh chuyên tâm vào việc chăn nuôi • nhiều người đã nuôi hàng đàn trâu bò từ 30 đến 80 con.

Dã thú rất nhiều ở Darlac. Các nhà săn bắn có rất nhiều khu vực săn bắn tốt như Lac (Lạc Thiện) Buôn Tray, Buôn Dur (Banmêthuột), Bra (Buôn Hô) v.v... Ở những nơi này thường có voi, cọp, lợn rừng, bò rừng, hươu, nai và đặc biệt nhất là con Min, một loại dã thú to lớn như con trâu rừng.

Dã cầm cũng sẵn nhất ở vùng Hồ Lạc Thiện với các loại chim nước như chim ông lão, ngỗng trời, vịt trời v.v...

Ở Bandon, đồng bào Thượng có nghè săn voi về nuôi quanh

212Trang sách 212năm để dùng trong các công việc kéo gố, kéo cây, dọn dẹp rầy bãi v.v...

Ngự nghiệp Tuy là một tỉnh rừng núi, nhưng Darlac lại có nghề nuôi cá.

Sở Ngư nghiệp hàng tỉnh có ao nuôi cá giống cấp phát cho đồng bào, cá chép, cá phi.

Đồng bào Thượng từ năm 1958 tới nay rất thích nuôi cá.

Sở Ngư nghiệp đã cấp phát cho tới cuối năm 1964 hơn 1.000.000 cá giống.

Tại các sông hồ đầm trong tỉnh đều có cá. Trước đây các đồng bào Thượng tuy có đánh cá, nhưng với những ngư cụ thô sơ nên không đánh được cá to.

Từ ngày người Kinh di cư lên đây nhiều từ năm 1955, họ đã khai thác đánh cá trên các sông Krong Ana, Krong Kno và các hồ, nhất là các hồ thuộc quận Lạc Thiện. Số cá đánh được trung bình hàng ngày vào khoảng 500 kí lô.

Khoáng sản Cho tới nay chưa có mỏ kim loại nào được tìm ra ở Darlac chỉ có những hầm đá vôi ở các Buôn Eatung, Ea-Méhar, Ea-Runol Ea- Mirac v.v... và đất sét ở các Buôn Ea-Ebụ, Ea-Tur, Cur, Kgiêng, Buôn Tut, Buôn Kla, Buôn Black, Dak-lak v.v...

Kỳ nghệ Các đồng bào Thượng có các tiểu công nghệ : dệt vải, đan rồ. Dân chúng trong tỉnh có các lò gạch nung gạch ngói. Người Kinh có nghề đốt than, xay lúa, làm đồ gỗ. Tại Banmêthuột có nhà máy nước đá, có xưởng chế bột làm hương.

Về kỹ nghệ mới có nhà máy thủy điện ở Ban mêthuột, các xưởng chế biến cà phê và cao su ở các đồn điền.

213Trang sách 213Thương mại •Darlac bán ra gỗ và các lâm sản và mua vào các vật dụng chế hóa.

Xã hội Vấn đề xã hội ở Darlac được chính quyền lưu ý về mọi mặt. • Giáo dục Đồng bào Thượng ở rải rác trong các Buôn, và đa số không biết chữ. Trước đây chỉ có một vài trường nhỏ, nhưng từ năm 1955 tới đây, việc giáo dục đã được khuếch trương. Tại tỉnh ly và các quận đều có trường trung học và tiêu học. Những trường công lập đều có nội trú, học sinh Thượng được cấp phát thực phầm và học liệu.

Tông cộng cả tỉnh có 72 trường tiểu học, gồm 312 lớp với 13.490 học sinh.

Về trung học có một trường công lập, i trường bán công và 4 trường tư thục, tổng số học sinh vào khoảng 2.800 em.

Ở Banmêthuột, ngoài các trường phố thông, có một trường kỹ thuật. Thời hạn học tại trường này là 4 năm. Trường hiện có 200 học sinh.

Một trường sư phạm cũng được thiết lập tại nơi đây để đào tạo các giáo viên cho miền Thượng Cao Nguyên. Trường chỉ nhận các học sinh Thượng, sinh quán tại các tỉnh Cao Nguyên.

Bình dân giáo dục cũng khá phát triển. Ngoài các lớp do Ty Tiều học mở, Chi hội Văn hóa bình dân cũng mở nhiều lớp cho những người lớn tuổi cả Kinh lẫn Thượng theo học để thoát nạn mù chữ.

214Trang sách 214Y rế Tại Thị xã Banmêthuột có một bệnh viện dân y là bệnh viện Y-Djak. Tại các quận có các nhà phát thuốc và nhà hộ sinh do Y tá và nữ hộ sinh trông coi.

Thống cảnh, cổ tích và du lịch Darlac có nhiều thắng cảnh rất đáng được du khách chú ý;

Hồ Lạc Thiện Nằm cách tỉnh ly chừng 5s cây số về phía Nam. Hồ rộng 8 cây số vuông, ba bề có núi, một mặt tiếp với đất liền. Về mặt này hai bên có những đồi thông tạo thành một cồng hồ cao vút quay mặt về phía quận ly, Lạc Thiện, trông rất ngoạn mục.

Rừng mai Lạc Thiện Tại tả ngạn sông Krong Ana, có rừng mai thiện nhiên, mọc toàn mai vàng cánh đơn rất đẹp đẽ. Đây là một thắng cảnh rất nên thơ, nhất là về tháng chạp khi hoa mai nở.

Thác Drayling Thác ở cách thị xã Banmêthuột 15 cây số về phía Tây, đường dễ đi, qua xã Chi Lăng và suối Nhị Khê thì đến. Thác rộng khoảng 50om, nước từ trên cao đồ xuống rào rào, bông nước trắng xóa trông man rợ mà hùng vĩ.

Thác Draysop Thác ở cách tỉnh ly 35 cây số về phía Tây Nam, phong cảnh cũng hùng vĩ và nên thơ không kém gì thác Drayling.

Thác Dray Anour Ở cách xa hơn thác Draysap 3 cây số. Phong cảnh càng hùng vĩ và đẹp hơn,

215Trang sách 215ĐỒI Đức Mẹ Cách thị xã 25 cây số về phía Đông Nam có một ngọn đồi cao gọi là đồi Đức Mẹ. Trên đồi có tượng Đức Mẹ cao 5 thước.

Darlac có nhiều thắng cảnh nhưng rất ít nơi cổ tích. Di tích lịch sử chỉ có tháp Yong Prong là đáng kế. Tháp ở Bandon, cách thị xã Banmêthuột 8o cây số, là một di tích của người Chàm.

Darlac đã một lần được chọn lựa làm thủ phủ miền Cao Nguyên (năm 1959). Sự chọn lựa này rất xác đáng vì :

I. Darlac là một vùng núi đồi thấp cao độ trung bình, là 500 thước, có nhiều sông hồ, đường giao thông dễ dàng và khi hậu mát mẻ. 2. Darlac là một nơi du lịch thích thú, đường đi thuận tiện phong cảnh đẹp đẽ (thác nước, rừng mai) thú săn đầy rẫy, cá câu dễ dàng, phong tục thổ dân khác lạ và hiếu khách. 3. Dân chúng ở Darlac đông đúc (206.000 người) và đồng bào Thượng (Rhadé) nơi đây thông minh, đông đảo ; đất đai lại phì nhiêu vì công cuộc phát triển về kinh tế có rất nhiều triển vọng như việc trồng lúa ở vùng Lạc Thiện, bắp, lạc ở những nơi đòi núi thấp, phẳng, trồng cao su, cà phê (nhất là loại cà phê • Arabica) và việc chăn nuôi trâu, bò, heo, cá ở vùng Lạc Thiện.

Hiện nay Darlac lại được nằm trong dự án phát triển sông Ea Krông (Sré Pok) do chính phủ Nhật Bản viện trợ mà trong giai đoạn đầu dự trù, mở mang thêm nhà máy thủy điện Draylinh để có thể cung cấp được 8.000 kilô watts (hiện nay công xuất mới có 590 kw) và lập một chương trình dẫn thủy cho 11.400 mẫu tây cho vùng sông Krong-Buk, bên quốc lộ 14 và 21, cách Ban mêthuột 40 cây số về phía Đông.

Vì những lý do trên, Banmêthuột hiện tại và tương lai rất xứng đáng được chọn lựa làm Thủ phủ Cao Nguyên miềnThượng.