* Ðánh duPartie 77

thay đổi tùy từng địa phương với những danh hiệu khác nhau, hát hò, hát dặm, hát phường, hát ví, hát quan họ, v.v... nhưng tựu trung vẫn chỉ là những lối hát trai gái trao tình cùng nhau.

Việc trao tình này, tuy đi ngược lại đường lối nam nữ thụ thụ bất thân của đạo đức xưa, nhưng chính ra xã hội Việt nam không hề bao giờ ngăn cản. Nhiều bà cụ già còn như cho con trẻ để chúng tìm gặp, hát hỏng với nhau. Phải chăng đây cũng là một lối chống lại sự quá khắc nghiệt của nền luân lý phong kiến Đông phương, phát nguyên từ Trung Hoa, khi du nhập vào ta chỉ được hoàn toàn dung nạp bởi một lớp người quyền quý, còn đối với giới bình dân, sự áp dụng đã chịu nhiều kém sút!

* Đánh đu

Nhún đu là một thứ say mê của trai gái đồng quê cũng như hát đối vậy. Tại hầu hết hội hè miền Trung du phía Bắc, bao giờ cũng có cây đu cho trai gái vui xuân, dắt nhau tới nhún.

Đu thường trồng trên một thửa đất đã vỡ màu, cạnh đình làng hoặc chùa làng.

Cây đu của ngày hội được trồng từ trong năm, vào khoảng 25, 26 tháng chạp. Sau ngày lễ tất niên, bao giờ các cụ trong làng cũng nghĩ tới cây đu của hội cho đám thanh niên. Các cụ ra lệnh cho tuần tráng đi đẵn tre trồng đu. Họ chọn những cây tre đực thật khoẻ, đủ chịu đựng được sức rướn của từng cặp, có khi một trai một gái, có khi là hai gái hoặc hai trai.

Cây đu trồng bằng tám cột tre, đứng sừng sững trên thửa ruộng. Tám cột tre giãng ra hai phía, mỗi bên bốn cột. Chỗ ngọn đu, tám cột lồng vào nhau bởi một chiếc ngáng đu, có vặn rơm để giữ những cây tre siết chặt vào nhau. Bàn đu lơ lững thõng xuống, do hai thân tre khác giữ treo lên ngọn đu. Đỉnh ngọn đu bao giờ cũng có mấy lá cờ

đuôi nheo phất phới, biểu hiện cho hội hè đình đám mùa xuân.

Trai gái trong làng, nhân ngày hội, đua nhau thả sức đu, người trước kẻ sau. Họ

cùng nhau rướn đu, đu lên bổng, quần áo, nhất là dây lưng của họ lả lướt như đùa gió.

Có những đôi trai gái cùng nhau say sưa trên bàn đu, càng rướn, đu càng bổng, càng thấy thú vị, trong khi ở dưới đất, hai bên tám cột đu, những bọn trai gái khác nghển cổ

lên nhìn như thèm muốn, chờ đợi tới lượt mình lên cây đu. Khi một cặp đánh đu thôi không rướn, họ cùng nhau ôm chặt lấy đôi gióng tre của cần đu để từ từ hạ thấp và không văng mạnh nữa. Một người chạy ra bắt lấy đu, cặp đu trên đu bước xuống, một cặp khác lên thay.

Ca dao có câu:

Nhún mình như thể nhún đu,

Càng nhún càng dẻo, càng đu càng mềm!"

Nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương cũng có bài thơ về "Cây đu":

"Tám cột khen ai khéo khéo trồng

Người thời lên đánh, kẻ nhòm trông.

Trai du gối hạc, khom khom cật,

Gái uốn lưng ong, ngửa ngửa lòng.

Bốn mảnh quần hồng bay phất phới,

Hai hàng chân ngọc duỗi song song.

Chơi xuân có biết xuân chăng tá,

Cọc nhổ đi rồi lỗ bỏ không.

* Đánh vật

Trong các môn du hí của ta, có rất nhiều môn nặng tinh thần thượng võ, trong số đó ta phải kể môn Đánh Vật. Vật là một môn du hí, nhưng cũng lại là một môn võ tự vệ, mà các tay đô vật luyện tập để trong những trường hợp cần dùng đến thì đem ra ứng

dụng.

Đây là một môn du hí mà chúng ta dùng để giải trí trong các hội hè và cũng là môn dự thi đấu.

Trước đây, hầu hết các thanh niên đồng quê đều có tập sơ qua một vài miếng vật.

Có nhiều làng có những đô vật nổi tiếng như Chung Màu, Yên Xá tỉnh Bắc Ninh, Vị

Thanh, Dịch Đồng, .... tỉnh Vĩnh Yên, Mai Động tỉnh Hà Đông, v.v....

Đã đành rằng khi vật phải dùng sức, nhưng sức khoẻ không đủ, cần phải biết nhiều miếng để ngáng, để đi và để quật ngã đối phương. Lệ vật muốn thắng phải vật đối phương cho ngã ngửa trắng bụng ra, hoặc đội bổng được đối phương lên.

Các đô vật, khi dự vật chỉ đóng một chiếc khố.

Vật là một môn rất được hoan nghênh tại các hội quê.

Trước khi dự vật, hai đối thủ phải làm "lễ thần linh". Bãi vật thường ở trước đình hoặc đền. Khi làm lễ, các đô vật đứng nguyên ở bãi vật với chiếc khố, vái vọng vào đình hoặc đền.

Lên đài

Hai đối thủ, sắp giao đấu cũng phải làm lễ, rồi cùng nhau lên đài, múa tay, co chân, lượn quanh sân vật để rình miếng nhau. Trong lúc lên đài họ lừa nhau, và sau một hồi rình nhau, họ xông vào ôm lấy nhau, cố vật cho được nhau ngã xuống, hoặc đội được nhau lên.

Lúc vật

Trong lúc đôi bên vật nhau, các cụ ngồi mé trên đình đánh trống cái, còn tuần đinh cầm trống bưng đánh sát ngay bên tai các đô vật, nửa như thúc dục, nửa như khuyến khích. Lại có một anh tuần đinh cầm một ngọn cờ, phất lên phất xuống mỗi khi kết thúc một trận vật. Người cầm cờ cũng múa cờ để gạt các khán giả khi họ đứng sát quá vào sân vật.

Vật giải

Các hội xuân có tổ chức vật đều có treo giải, thường có ba giải chính, ngoài ra có các giải hàng tặng cho các đô vật trước khi có lệnh phá giả các giải chính. Khi vật các giải chính, có các cụ trong làng chủ tọa và chứng kiến.

Trước đây, mỗi khi có cuộc phá một giải chính xong, dân làng thường đốt pháo, một bánh pháo toàn hồng để mừng lực sĩ chiến thắng.

Lúc vật, nếu lực sĩ nào bị "lỡ miếng", liền nằm bò sát mặt đất mặc cho đối phương vần, đối phương không bốc được lực sĩ vật ngửa ra thì không thắng, và lực sĩ nằm bò này chỉ bỗng nhỏm dậy khi đối phương hở cơ.

Người xem vật nhiều khi hồi hộp như chính mình là lực sĩ, và các tay đô vật, trước trăm nghìn con mắt, nhất là những con mắt của giai nhân, ai cũng cố công cố sức để

thắng bên kia.

Các giải vật dân làng treo ra thường có người tới giữ giải người giữ giải phải giữ

luôn trong thời gian làng ấn định thường là thời gian của hội làng, ba ngày ở hội làng Mai Động, nơi có đền thờ bà Lê Chân, nữ tướng của hai Bà Trưng.

Trong suốt thời gian giữ giải, nếu không bị vật thua, người giữ giải được lĩnh giải.

Người nào vật ngã người giữ giải, sẽ thay thế người đó để giữ giải cho đến hết hôm tan hội.

Theo tục lệ, muốn được giải chính, thì:

- Giải nhất trong sáu ngoài năm

- Giải nhì trong năm ngoài bốn

- Giải ba trong bốn ngoài ba

Nghĩa là ở giải nhất, người giữ giải phải thắng luôn sáu keo, còn người phá giải chỉ

cần thắng năm keo; ở giải nhì, người giữ giải phải thắng luôn năm keo, còn người phá giải phải thắng luôn bốn keo, và ở giải ba, người giữ giải phải thắng luôn bốn keo, còn người phá giải phải thắng luôn ba keo.

Những cuộc vật các giải chính bao giờ cũng sôi nổi gay gắt. Các đô vật lừa nhau từng miếng, người xem ở ngoài cũng thấy thú vị. Thi sĩ Bàng Bá Lân trong bài thơ

"Vô địch" đã tả về đánh vật một cách rất sinh động.

Thú đánh vật dân gian ngày này ít thấy ở miền Nam, nhưng ở miền Bắc các làng có nghề Vật, dân chúng vẫn cùng nhau luyện tập môn du hí này(1) . Hiện nay, ở miền Nam thay vì đánh vật, có xuất hiện những môn võ mới.