* Hát đốiPhần 75

"Hát đối"là hai bên nam nữ hát đối đáp với nhau, bên nọ một câu, bên kia một câu.

Có nhiều lối hát đối: Hát quan họ, hát ví, hát trống quân, hát dặm, hát đò đưa, v.v....

Hai lối hát đối thịnh hành nhất thường được trai gái dùng để hát với nhau trong các ngày hội xuân là hát Quan họ và hát Ví.

Hát quan họ - Đây là một lối chơi xuân thú vị ở vùng Bắc Ninh.

Tương truyền rằng hát Quan họ do một vị hầu tước triều vua Lê Cảnh Hưng, quê làng Lim, tức làng Lũng Giang, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh đặt ra để mua vui trong lúc tuổi già.

Trái gái, qua những hát, tỏ tình và khen ngợi nhau. Lời hát đôi khi thật văn chương bóng bảy, đôi khi thật thắm thiết nồng nàn.

Hát quan họ ở vùng Bắc Ninh, Bắc Giang, họ hát giọng đôi, hai người chầu miệng vào nhau cùng hát, hai giọng luyện với nhau, tiếng ngân vang, vun vút; tiếng trầm êm ái như ru!

Hát quan họ có nhiều giọng, nhưng có ba giọng chính, các bạn hát vẫn dùng để

cùng nhau đối đáp trong những ngày hội.

Ba giọng đó là:

- Giọng sổng, dùng để dạo giọng lúc bắt đầu hát. Giọng sổng tiếng ngân vút cao nghe đầm ấm nồng nàn. Đây là giai đoạn đôi bên trái gái dò xét ướm hỏi lòng nhau:

"Hôm nay tứ hải giao tình,

Tuy rằng bốn bể như sinh một nhà.

Số anh phải lấy vợ xa,

Số em không lấy chồng nhà được đâu.

Đã trót yêu nhau, lấy nhau cho được

Bõ lòng nay rày ước mai ao."

Trên đây là một câu hát giọng Sổng. Lúc hát lên có những khúc đệm y-á, ý-a, hoặc những tiếng được láy đi láy lại để câu hát âm với âm thanh, và âm thanh ăn với giọng hát.

Những câu hát, có thể dùng cho bên Nam hoặc bên Nữ đều được, chỉ cần hát lên đổi một vài chữ trong câu hát cho hợp với người hát.

- Giọng Vặt kế sau giọng Sổng. Sau khi đôi bên dạo giọng bằng một vài câu hát Sổng, là những câu hát giọng Vặt để đôi bên gắn bó với nhau. Nếu giọng Sổng chỉ có một giọng thì giọng Vặt, lại gồm nhiều giọng: giọng cao, giọng thấp, giọng dài, giọng ngắn, giọng buồn, giọng vui. Gọi là giọng Vặt chính là vì vậy, những giọng hát này như vụn vặt, không đồng nhất như giọng Sổng. Có khi giọng hát bắc chước tiếng giun, dế nghe buồn rầu ảo não.

Những câu hát giọng Vặt thường có hai câu đi đôi để đối nhau, bên nọ hát lên, bên kia xướng lại, dù bên hát trước là nam hay nữ. Câu hát cũng dùng được cho cả hai bên chỉ cần thay đổi một vài chữ.

Dưới đây là hai câu hát giọng Vặt đối nhau:

"Ngồi tựa vườn đào,

Thấy người thực nữ ra vào lòng những vấn vương.

Gió lạnh đêm trường,

Nửa chăn để đó, nửa giường để đó chờ ai.

So chữ sắc tài,

Có công gắn bó, ai người phụ nghĩa quên công.

Nên chăng đấy vợ đây chồng!"

Và câu đối lại:

"Ngồi tựa vườn đào,

Thấy người bạn ngọc ra vào lòng những vẩn vơ

Tháng đợi năm chờ,

Yêu nhau chớ để hững hờ với khách tài hoa.

Khấn nguyện trang già,

Duyên tơ xe lại một nhà đầm ấm yên vui.

Nguyệt lặn sao dời,

Bõ công gắn bó, bõ lời gắn bó giao đoan

Nên chăng tình Tấn, duyên Tần."

Hai câu hát Vặt trên là hai câu hát thường được các bạn nam nữ quan họ hay hát tới, có khi thay đổi một vài khúc. Cũng có khi thay vì câu hát tỏ tình trên, trai gái cũng

với giọng của câu hát, lại hát với nhau những câu tả cảnh: (1)

"Ngồi tựa nạm thuyền

Trăng in mặt nước càng nhìn non nước càng xinh

Sơn thủy hữu tình,

Thơ ngâm ngoài lái, rượu bình giải trí trong khoang.

Tay tựa cung đàn,

Tiếng cao réo rắt, tiếng trầm năn nỉ thiết tha.

Tai nghe văng vẳng đường xa."

Như trên đã nói, hát Vặt có nhiều giọng. Có cả giọng ngâm thơ. Những bài thơ

thường do các cụ đồ nho đặt sẵn cho. Xin chép ra đây một bài làm ví dụ, Cũng như

phần nhiều các câu hát Quan họ khác, bài thơ chỉ nói đến tình yêu trai gái:

"Biết chăng, chẳng biết hỡi tri âm,

Vấn vít con tơ vận ruột tằm.

Khắc khoải sâu tuôn lòng tựa bể,

Bồi hồi dạ nhớ thàng như năm.

Chăn loan bên đắp, bên chờ đợi,

Chiếu nguyệt nửa nằm, nửa biếng thăm.

Một bức thư tình đưa nhạn gửi,

Thấu tình chăng hỡi bạn tri âm."

- Giọng Bỉ, hát sau giọng Vặt, để hát lúc chia tay, còn gọi là giọng Vỉ.

Giọng Bỉ ngân dài, nói lên được sự chua xót của sự phân ly, sự luyến tiếc của ngày vui sắp hết.

Cũng như phần lớn các câu hát khác của quan họ, những câu hát Bỉ đều là những câu lục bát, hoặc song thất lục bát. Có câu lấy ở Kiều ra, có câu là những câu ca dao rất phổ biến:

"Bây giờ giáp mặt đinh ninh,

Xa xôi ai có thấu tình chăng ai?

Hay là người đã nghe ai,

Thả chông đường nghĩa, rấp gai lối rình?".

Nội dung câu hát thường là lời căn dặn nhau, bảo nhau nhớ lấy những lời hẹn ước đừng vì khuất mặt xa lời mà quên nhau.

Tuy ba giọng hát Sổng, Vặt và Bỉ là ba thời kỳ của buổi hát, nhưng nhiều khi sắp giã từ nhà, hát sang giọng Bỉ, có những đám Quan họ lại trở lại hát giọng Vặt như cố

níu lấy sự lưu luyến của trai gái đang tuổi yêu đương. Giọng Vặt một đôi câu rồi, vì ngày hội đã tàn, đêm đã xuống, họ lại chuyển sang giọng Bỉ để từ biệt và hẹn hò đến một đám hội khác trong vùng vào một ngày mai sắp tới.

Trai gái trong những ngày hội, gặp gỡ nhau, họ chỉ hát với nhau ba giọng Sổng, Vặt và Bỉ, nhưng chính ra hát Quan họ còn năm giọng rất khó hát, gọi là năm giọng Trên, chỉ hát trong những buổi hát giải.

Hát Quan họ là một loại dân ca rất phổ biến tại vùng Kinh Bắc, và trong lối hát này cũng có những tục lệ riêng, rất tiếc nói ra e quá dài dòng với chương sách này.

Ngày nay, ở vùng Kinh Bắc trong những buổi họp bạn vui xuân, người ta vẫn cùng nhau hát Quan họ, và ở miền Nam, lối hát này cũng đã được mang vào và thường được trình bày ở đài phát thanh hoặc vô tuyến truyền hình.