* CầmPhần 81

Cầm chính là tên một cây đàn, cây đàn này ngày xưa có năm dây, và dần dần cung bậc thay đổi, nay ta có bảy dây.

Ta dùng từ cầm để chỉ thú tiêu kiển chơi đàn.

Gẩy đàn là một lối chơi thanh nhã, hoặc gẩy một mình hoặc hợp tấu với bạn bè(1).

Đàn có nhiều thứ, những thứ ta thường thấy là đàn tranh, đàn nguyệt, đàn bầu, đàn tam, đàn tuỳ, dương cầm... Gọi là chơi đàn, nhưng phải nói gồm tất cả các nhạc khí khác, tất cả những nhạc khí phát ra âm thanh êm ái hoà hợp được với nhau: sinh tiền, nhị, não bạt, v.v.... và, nói rộng ra, chơi đàn nghĩa là chơi âm nhạc.

Âm nhạc là "Nghệ thuật điều hoà âm thanh để diễn tả tình cảm.(2). Muốn điều hoà âm thanh lẽ tất nhiên phải dùng nhạc khí, một hoặc nhiều thứ, để phát ra những tiếng êm ái thoả mãn thính giác của mọi người, người diễn tả cũng như người nghe.

Trong những lúc thư nhàn, những đêm khuya thanh vắng, trước cảnh yên lặng, mùi hương đêm ngạt ngào, cảm hứng sinh tình, một khúc đàn gẩy lên hoà hợp tâm tư với hoàn cảnh, tưởng còn thú vị nào hơn. Lại có những lúc buồn bã một mình, tiếng đàn thảnh thót giải muộn, tiêu cơn sầu, đem lại cho con người sự hứng khởi, hoặc cho nỗi buồn thả theo đường tơ, nỗi buồn mênh mang sẽ làm dịu lòng người. Tiếng đàn thánh tha thánh thót, những âm thanh trầm bổng điều hòa tri giác...

Cũng như bất cứ dân tộc nào, người Việt Nam ta có âm nhạc riêng, tuy có mượn một số nhạc khí của người Trung Hoa, nhưng dân tộc ta đã "Việt Nam hoá" những nhạc khí này cũng như thú chơi âm nhạc với sáng tạo riêng.

Đọc qua sử sách nước ta về thời Hồng Đức (1740) vua Lê Thánh Tôn đã quy luật âm nhạc bằng cách đặt ra bộ Đồng Văn và bộ Nhã nhạc.

Bộ Đồng Văn chuyên tập âm luật để hoà nhạc, còn Nhã Nhạc dùng âm thanh để

xướng hát.

Ở chốn dân gian có bộ Giáo phường trông coi về âm nhạc.

Trong các cuộc tế lễ, từ triều đình đến dân gian, bao giờ cũng dùng nhạc để điều hoà lễ.

Tại chốn cung đình về đời Lê, bộ Đồng Văn và bộ Nhã Nhạc, khi nhạc tấu thường dùng trống ngưỡng thiên, kèn trúc lớn, long sinh long phách (1) đàn ba, bốn hoặc 15

dây, ống sáo, trống mảnh một mặt. Lại có thêm trống mõ và trống tiền bông.

Trong dân gian, lúc hoà tấu, bộ Giáo Phường thường dùng bộ nhịp tre, ống sáo, nhị, trống cơm, đàn đáy, phách, sinh tiền và trống mảnh. Thường nhạc có lời ca.'

Các nhạc khí được sử dụng thay đổi, nhưng ta căn cứ theo nhạc luật của Trung Hoa đặt ra năm cung bảy tiếng, cũng gần tương tự như bảy tiếng trong âm giai của nhạc Tây Phương ngày nay.

Để phát ra âm thanh, ta dùng tám thứ tiếng phát ra bởi tám vật liệu khác nhau, gọi là bát âm, và do đó phường nhạc của ta còn được gọi là "phường bát âm".

Bát âm gồm:

Bào, trái bí, thuộc loại hoa bầu leo

Thổ, đất sét nung chín

Cách, da thuộc căng thẳng.

Mộc, gỗ;

Thạch, đá;

Kim, kim khí:

Ti, loại tơ kén;

Trúc, loại tre.

Thường các nhạc khí được dùng để diễn tả "bát âm: Não bạt, sinh tiền, kèn, trống nhỏ, nhị, sáo hoặc ống tiêu (1) . Các nhạc khí được thay đổi, có khi là cây đàn nguyệt, có khi cây đàn tam, đàn tứ thay cho cái bạt. Và cũng có khi dùng các nhạc khí khác.

Một bản nhạc hoà lên bởi tám nhạc khí gọi là bát nhã âm nhạc. Phường bát âm thường chơi mấy điệu lưu thủy, ngũ đối, tứ đại, nam ai, nam bình, tẩu mã và rất ít có điệu mới. Các nhạc sĩ Việt Nam xưa, - xin nhấn mạnh, nhạc cổ điển để phân biệt với Tân nhạc theo nhạc tây phương ngày nay. "Cho rằng trách nhiệm của mình là học cho đủ những xoang điệu cũ, chứ không dám đặt ra xoang điệu mới, thậm chí có người cho rằng những tiếng dặm thêm của một vài tài tử trẻ tuổi là do tính hiếu kỳ (2), bởi vậy vấn đề sáng tác rất là hạn chế.

Trong các nhạc khí của ta thường dùng, có cây độc huyền cầm tức cây đàn bầu là cây đàn độc đáo hơn bất cứ một thứ nhạc khí của quốc gia nào.

Cây đàn bầu phải kể là một cây đàn hoàn toàn Việt Nam, và chế hoá một cách hết sức giản dị. Đàn chỉ có một dây, do đó mà có từ “độc huyền cầm", căng thẳng trên trống đàn, một đầu dây buộc chặt vào trống đàn, còn một đầu buộc vào cây trụ bằng tre. Cây trụ này dùng để nhấn âm thanh mỗi khi gảy. Đàn không ngựa, không phím, và trên mặt trống đàn chỉ có ba vạch phấn trắng chia làm bốn cung, thay vì năm cung như

những đàn khác. Đối với những nhạc sĩ thành thạo, họ cũng chẳng cần gì đến ba vạch trắng kia nữa. Trống đàn làm bằng một khúc gỗ đục rỗng thường cỡ 1m20x0,12x0,16.

Tuy đàn chỉ có bốn cung, nhưng mỗi cung có thể tạo ra rất nhiều âm thanh, và tiếng đàn nghe rất thiết tha, buồn buồn, một thứ buồn êm ái quyến rũ, đôi khi đến não nùng dễ thấm lặng vào tâm hồn con người.

Người xưa cho những bản nhạc của đàn bầu là "tục nhạc", là "dâm thanh" vì tiếng nhạc dễ gợi u hoài và tạo niềm sâu cảm.

Ca dao có câu:

"Làm thân con gái chớ nghe đàn bàu"

Đàn bà con gái bị cấm nghe đàn bàu chính vì sức quyến rũ của những bản đàn gảy nên.

Đàn bầu khó hoà âm cùng với các đàn khác, thường chỉ độc tấu, và chính sự độc tấu nên tiếng đàn như rền rĩ than van có sức khêu gợi quyến rũ càng mạnh.

Xẩm chợ hay dùng đàn này để xướng ca là kế độ nhật. Nói vậy, không phải những người phong lưu không chơi đàn bầu, và các tay tài tử cũng ưa thích chiếc đàn này vì nỗi buồn thường dễ thấm lòng người.

Ta cũng ưa chơi "hồ cầm" còn gọi là đàn cò hoặc nhị.

Nhị cũng là nhạc khí Việt Nam, giống như vĩ cầm của Tây phương, và sự phát thanh của nhị cũng giống như vĩ cầm, không phải gẩy vào dây đàn để tạo âm thanh, mà dùng mã vĩ cọ xát vào giữa hai dây nhị. Thùng nhị làm bằng một khối gỗ đục rỗng, mặt bịt bằng da trăn. Trên trống thùng có gắn một phím gỗ. Cần nhị dài chừng nửa thước, cắm chặt vào thùng. Hai dây nhị bộc từ đầu cần tới phím nhị.

Mã vĩ, để kéo nhị bằng tóc hoặc bằng lông đuôi ngựa buộc vào một khung tre giống như chiếc cung. Dây mã vĩ để ở giữa hai dây nhị, và lúc chơi nhị ta gọi là "kéo nhị". Âm thanh nhị được rung mạnh trên phím.

Một loại đàn nữa cũng được thường sử dụng là đàn thập lục huyền, còn gọi là đàn tranh.

Đàn tranh làm bằng gỗ, đục rỗng lòng máng, có 16 dây dài ngắn, căng chùng theo nhu cầu của âm thanh. Những dây này được bắc ngang trên những phím đàn. Lúc chơi đàn, dùng những móng sắt móc vào đầu ngón tay, gẩy vào dây đàn. Tay trái nhấn trên

sợi dây để lấy âm thanh.

Cùng với đàn tranh, các tài tử còn chơi đàn nguyệt.

Đàn nguyệt còn gọi là đàn Cầm, hoặc đàn Kìm, có thể so sánh với đàn mandoline của Tây Phương. Thùng đàn nguyệt hình tròn và hoàn toàn kín, âm thanh điều hoà do thùng đàn. Trong thùng có một miếng kim khí hình xoắn trôn ốc.Chu vi thùng đàn chừng 36 phân. Hai mặt thùng được gắn liền bởi những miếng sắt độ 4 phân. Cần đàn dài khoảng 65 phân, và có 8 phím. Đàn có thể có hai hoặc bốn dây. Tài tử có nghệ

thuật chỉ cần hai dây. Mỗi phím có 4 thanh cao thấp tùy tay rung mạnh hay yếu trên dây. Đàn nguyệt có những biến âm rất êm ái và quyến rũ.

Các nhạc khí cổ nhạc còn nhiều, như ở trên đã kể ra, mỗi nhạc khí mỗi khác, nhạc khí này phát ra âm thanh hoà với nhạc khí nọ để bổ sung và hỗ trợ cho nhau trong những buổi hoà âm.

Những cổ nhạc khí này hiện nay vẫn còn được sử dụng trong những buổi hoà nhạc đôi khi bên cạnh những nhạc khí tây phương trong những bản nhạc cổ kim hoà điệu, và cũng được dùng để tạo các bản tân nhạc.

Ở đây tôi không nói tới các nhạc khí Tây Phương ngày nay rất thông dụng trong những nhạc hội và trong những buổi hoà tấu tân nhạc. Và các tài tử, cùng với cổ nhạc đã ưa thích cả tân nhạc với những nhạc cụ mới.