* ThiPart 85

"Một mình buồn bã, trong thấy cảnh tượng gì xúc động tình tứ, hoặc đi chơi đâucó thắng cảnh thì mượn ngòi bút mà tả tính tình, có khi một vài anh em xướng hoạ hay là liên ngâm với nhau, cũng là mộtộ thú vui rất thanh nhã."(1) Ngâm thơ và làm thơ là cái thú của người văn nhã. Trước cảnh đẹp, lòng người đồng cảm với thiên nhiên, trước một bầu trời buồn bã hợp với nỗi buồn riêng của mình, một vài vần thơ ngâm lên, hợp người hợp cảnh, nếu không làm cho nỗi buồn tiêu tán thì cũng khiến cho người buồn thấy tâm tư lắng dịu, và con người qua vần thơ

như muốn cùng thiên nhiên hoà hợp.

Thi (thơ) là một môn tiêu khiển rất thanh tao, chỉ những người có tâm hồn mới biết hưởng. Khi ngâm, lúc vịnh, gửi nỗi lòng trong những vần thơ, hoặc mượn thơ người khác ngâm lên để tiêu giải nỗi u hoài riêng, con người thơ thật đã tự tạo cho mình biết bao thú vị, biết bao hứng khởi, và với vần thơ nỗi sầu riêng càng mang mác thì con người sầu lại cảm thấy nỗi sầu như thiêng liêng quý báu.

Làm thơ gửi người tình, làm thơ ca ngợi cái đẹp thiên nhiên, làm thơ nói lên nỗi tâm tư, thật là đáng quý vậy.

Vui anh vui em, thơ có kẻ xướng người hoạ, lại có lúc một đề thơ, một người làm một câu, mấy người chung lại thành một bài thơm chơi thơ sao mà nhẹ nhàng tao nhã!

Chơi thơ, có nhiều lối và mỗi lối có một thú vị đặc biệt riêng.

Hoạ thơ - Một người làm một bài thơ, thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt. hoặc có khi là một bài thơ lục bát với một đề tài gì, những người khác cũng theo đề tài hoạ nguyên văn bài thơ, nghĩa là làm một bài thơ cùng với những vần thơ đầu tiên đã làm. Người hoạ thơ có thể đồng ý hoặc phản ý người xướng thơ.

Mời bạn

Đưa đến thi gia mảnh giấy phong

Giấy còn trắng xoá tỏ màu trong.

Cảnh bầy tứ mỹ thơ vui tả,

Chén đợi cao nhân rượu nhắp chung.

Phép lạ Trường Phòng mong rút đất,

Con thuyền Từ Chỉ cắm bên song.

Tử du hà tất xin đừng nhớ,

Mong đến cùng nhau ta chữ đồng

TRÚC PHONG

Bài hoạ

Cửa ngoài tiếp được bức thư phong,

Vừa mở xem qua, biết ý trong.

Chén rượu đương chờ, hâm đã nóng,

Câu văn hãy đợi, vịnh cùng chung.

Cánh tiên ước được mà bay gió,

Đường bộ mau hơn khỏi vượt sông.

Đã nghĩa giao du đâu dám chối,

Gửi lời về trước chú gia đồng.

CHIÊU DƯƠNG (1)

Liên ngâm cũng là một lối chơi thơ thú vị. Với một đầu đề ba bốn người bạn thơ

cùng nhau ngâm vịnh mỗi người một câu cho thành bài thơ, câu nọ tiếp ý câu kia, toàn bài không có sự mâu thuẫn, và phải lột hết ý nghĩa đề thơ.

Nói đến chơi thơ, chơi chữ phải nói đến chơi câu đối.

Câu đối gồm hai vế đối nhau, mỗi bên cùng một số chữ. Các tay hay chữ dùng câu đối để mừng nhau, để viếng nhau và cũng có khi để mỉa mai nhau.

Xưa, nhà nhà ngày Tết đến đều có dán câu đối đỏ ở hai bên giường thờ, ở nơi tiếp khách, ở các nơi thờ tự và ở cả ngoài cổng ngõ.

Những người chơi câu đối thường nhờ người chữ tốt văn hay viết cho. Có các bậc đại khoa, các cụ đồ ngày xưa được nhiều người ưa chuộng nét chữ, thường cầu cạnh xin cho bằng được đôi câu đối để về treo trong nhà, và cho là một vinh dự.

Mỗi lần Tết đến, nhất là ở ngoài Bắc, vẫn thấy các ông đồ mang giấy đỏ mực tàu đến các góc phố để viết những câu đối Xuân bán cho thiên hạ.

Lối chơi thi văn còn thú khai bút đầu năm. Xuân mới đến, trên bàn thời khói hương nghi ngút, trong thư phòng hoa nở mừng Xuân, nhà thơ kén giờ tốt, lấy bút mực viết bài thơ khai bút, trong gói ghém tâm niệm của mình, hoặc tả tình tả cảnh. Lời thơ hay, ý thơ đẹp, mảnh giấy trắng, mùi mực thơm hoà hợp với hoàn cảnh của Xuân cuả Tết.

Nhà văn nhà thơ ít ai bỏ được lệ khai bút. Làm bài thơ rồi ngâm nga, rồi gửi bạn bè, thật cũng là một điều hứng trí.

Dưới đây là một bài thơ khai bút của thi sĩ Đông Hồ gửi cho chúng tôi nhân dịp Nguyên Đán Giáp Thìn (1964):

Trân Trọng Gủi Toan Ánh

Xuân một lần thêm một đá vàng

Tuổi Xuân đầy đặn nguyệt tròn gương

Tơ giăng chỉ buộc bao khăng khít

Mực đậm son tươi mấy tỏ tường

Mây khói qua rồi, tan biến loạn,

Cỏ hoa còn đó ngát văn chương.

Bài thơ khai bút vần trinh trắng,

Cánh thiếp đầu năm hẹn trễ tràng.

Xuân tín lần lừa ngàn điệp thúy,

Mai hoa e ấp nụ phân phương.

Một cánh xuân gửi nghìn trân trọng

Sứ dịch trao tay khéo mở đường.

Đông Hồ

Ngoài các lối chơi thơ văn kể trên, để tiêu khiển với thơ với phú còn rất nhiều lối khác. Nào thơ đố, thơ châm biếm. Lại còn lối đánh chữ thả thơ của các nhà nho xưa cũng đầy thanh cao tao nhã. Một cụ chọn một bài cổ thi, thường là thơ tứ tuyệt , viết ra cả bài thơ, bỏ trống một chữ và cụ đưa ba bốn chữ có thể điền vào chỗ trống đó.

Người dự cuộc chọn lựa một chữ cho đúng với nguyên văn.

Lối đánh chữ thả thơ này chứng tỏ sự tham bác sâu rộng, thông cổ quán kim của những người dự cuộc. Chỉ rất tiếc phải dùng những bài thơ Chữ Hán tự trong lối chơi này.

Các thi nhân xưa và này lại còn thú làm thơ cho ca nhi ngâm. Ca nhi ngâm, các cụ

rung đùi ngồi nghe, nhấm nháp chén rượu thật là tuyệt.

Nhiều thi nhân chơi thơ cầu kỳ làm những bài thơ đọc xuôi cũng được, đọc ngược cũng được. Có những bài thơ khi đọc xuôi là chữ Hán, khi đọc ngược là chữ Nôm mới thật là tài tình.

Dưới đây là bài thơ của ông Vũ Duy Thanh, đọc xuôi là thơ chữ Hán, đọc ngược là chữ Nôm, do Lãng Nhân sưu tầm trong "Giai Thoại Làng Nho".

Phong Hoa Tuế Nguyệt

"Thi đàn liễu lộng hoa hài,

Khách bộ tuỳ sương ấn bích đài

Kỳ cục đã phong thanh áp trận,

Tửu biều nghinh tuyết bạch hoà bôi.

Sơ liêm thấu nguyệt hương ly cúc,

Yến tịch lăng hoa vị át mai.

Phi phất lĩnh đầu chiêm tĩnh điếm,

Thi đàn tế liễu lộng hoa hài."

Trên là đọc xuôi, đọc theo Hán tự, còn dưới đây là đọc ngược, đọc theo chữ Nôm:

"Giày hoa lỏng lẻo tới đàn thơ,

Điếm tạnh, xen đầu núi phất phơ.

Mai át mùi hoa lừng tiệc yến,

Cúc lià hương nguyệt thấu rèm thưa

Chén hòa bạch tuyết nghiêng bầu rượu,

Trận áp thanh phong đánh cuộc cờ.

Rêu bước in sương theo bước khách,

Giày hoa lỏng lẻo tới đàn thơ".

Nghề chơi thật lắm công phu! Chơi thơ văn, chơi chữ càng nhiều công phu hơn nữa. Nếu bạn đọc muốn biết nhiều về chơi chữ, xin đọc các cuốn Chơi Chữ và Giai Thoại Làng Nho của Lãng Nhân.