Quần áoPart 37

Quần áo ta mặc, trước đây thường theo kiểu của người Trung Hoa, nhưng bộ quần áo của Trung Hoa khi truyền sang ta, đã bị “Việt Nam hoá” cho hợp với thủy thổ, sinh hoạt và tính chất của dân ta.

Người Tàu mặc áo cài về bên phải. Quần áo ta ngày nay cũng cài về bên phải. Như

vậy, có lẽ trước đây quần áo dân Việt Nam cài về bên trái, nhưng trải qua thời Bắc thuộc, chịu ảnh hưởng của người Trung Hoa, cúc áo của dân ta đã chuyển chỗ từ bên trái sang bên phải?

Theo “Vũ Trung tùy bút” của Phạm Thái, đời xưa học trò và người thường mặc áo xanh lam, khi có công việc thường mặc áo đen, lúc làm lụng mặc áo màu sừng; màu trắng ít được dùng.

Màu sừng sau này bị thay bằng màu nâm và màu đen.

Một bộ quần áo ta bồm có áo ngoài, áo trong, và quần. Ngoài ra còn có thêm nhiều thứ phụ với quần áo như thắt lưng, dải yếm v.v... Quần áo đàn bà khác với quần áo đàn ông, quần áo làm lụng khác với quần áo chơi bời.

Một bộ y phục đầy đủ không phải chỉ riêng có quần áo mà còn có những thứ dùng để đội trên đầu và đi dưới chân: Nón, khăn, mũ, giầy, tất, v.v....

Nói về may mặc, phải nói về tất cả mọi thứ cùng chung họp lại thành bộ y phục Việt Nam từ đầu tới chân, kể cả những thứ phụ ngoài.

Xin kể bắt đầu từ đầu, và qua mỗi thứ. Xin nói cả những đồ dùng của đàn ông và của đàn bà.

Khăn

Trên đầu người Việt Nam thường trước đây có đội khăn, đàn ông cũng như đàn bà, tuy hai loại khăn khác nhau.

Đàn ông dùng khăn lượt đen, khăn nhiễu Tan Giang chít trên đầu, lúc chít khéo léo để ở chỗ trán hai nếp khăn đầu tiên xếp thành chữ “nhân”, hoặc một nếp đầu tiên xếp thành chữ “nhất”. Người miền Bắc đội khăn chữ “nhân”, người miền Trung và miền Nam đội khăn chữ “nhất”.

Lượt và nhiễu là hai thứ vải được dùng làm khăn nhiều, nhưng người ta cũng dùng khăn xuyến, khăn đoạn, và những năm gần đây người ta còn dùng nhiễu cát để làm khăn.

Mỗi chiếc khăn dài độ mưòi vuông, vào khoảng từ thước rưỡi đến hai thước ngày nay. Khổ khăn được gập thành tư, và lúc chít ngoài việc lựa đặt chữ “nhân” hay chữ

“nhất” ở đằng trước trán, những nếp sau phải quấn sao cho đều lần lượt nếp nọ để lên nếp kia và các mép hơi chênh chếch nhau. Lại phải lựa làm sao, để sau nếp sau cùng, đầu khăn cài về phía sau.

Việc chít khăn, tuy vậy cũng phải khéo léo và khó khăn, những nếp khăn mới được

tề chỉnh, bởi vậy, các hàng khăn mũ có bán sẵn các loại khăn chụp, mua về chỉ việc đội lên đầu như một chiếc mũ. Những khăn chụp, còn gọi là khăn xếp, cũng làm theo kiểu chữ nhân và chữ nhất tùy theo địa phương. Những khăn chụp làm theo kiểu miền Nam, ngoài chữ nhất đằng trước trán, mé đằng sau đầu, còn có một cụm vải dính liền vào khăn, như búi tóc.

Trong dân chúng, khăn dùng màu đen và tím Tam Giang. Nhà vua đội khăn màu vàng, các quan văn võ đội khăn màu huyết dụ. Những người tang dùng vài trắng làm khăn. Sự phân biệt màu sắc ngày nay không còn nữa, ai muốn đội khăn màu gì cũng được, ngoại trừ người có tang bao giờ cũng dùng màu trắng. Tuy không ngăn cấm, nhưng người ta thường chỉ dùng màu đen, trừ các cụ già mới dùng màu Tam Giang.

Khăn lượt, khăn nhiễu hoặc khăn vải người ta chỉ đội trong những khi giao dịch, trong những buổi tế lễ, còn thường ngày, xưa người ta búi tóc, nay tóc đã húi ngắn, người ta để đầu trần. Nếu phải đi làm lụng ra ngoài nắng, người ta dùng mấy vuông vải quấn lên đầu chiếc khăn tai chó, còn gọi là khăn đầu rìu vì hai đầu khăn vểnh lên như hai chiếc tai chó, trông giống như đầu rìu. Cũng có khi người ta dùng chiếc khăn bông quấn ngay lên đầu để vừa giữ tóc vừa để che nắng.

Về mùa lạnh, ngoài chiếc khăn chít bên trong, bên ngoài người ta còn quàng thêm một chiếc khăn bông gọi là khăn quàng. trùm lên đầu, che hết hai bên tai, và hai đầu khăn thắt ở dưới cằm. Khăn quàng giữ hơi nóng và che gió khỏi lọt vào tai. Khăn quàng thường là loại khăn bông (lông), khăn len, nhưng người nghèo thường chỉ dùng mấy vuông vải.

Những người có đại tang, nghĩa là tang cha mẹ, chít khăn ngang, tức là khăn vải sô chít múi đằng sau, và buông thõng hai đầu xuống.

Khăn của đàn bà khác của đàn ông.

Đàn bà thường để tóc dài. Tóc này được quấn vào trong một chiếc vấn đầu. Chiếc vấn đầu tức là một mảnh vải dài độ bốn vuông, vào khoảng hơn một thước, dùng để

bọc hết tóc rồi vấn chung quanh đầu. Những người ít tóc thường dùng thêm chiếc độn tóc để vấn đầu được tròn và đầy đặn. Những người tóc dài đuôi mớ tóc thò ra ngoài vấn đầu một quãng gọi là đuôi gà, xưa được coi là đẹp. Ca dao có câu:

"Một yêu tóc bỏ đuôi gà,

Hai yêu lời nói mặn mà có duyên”

Giờ đây, một số lớn các bà các cô ở thành thị, cắt tóc ngắn và uốn tóc kiểu Tây Phương, nhưng nhiều người vẫn để tóc dài theo lối cũ.

Có người không dùng vấn đầu mà chỉ quấn tóc trần hoặc có cô tết tóc thành hai chiếc đuôi ngựa, hoặc buông xoã, gọi là tóc đuôi có kẹp ở sau gáy, hoặc bỏ không có kiẹp cho tóc toả thòng xuống.

Vấn đầu bằng the, bằng vải, bằng sa tanh hoặc bằng nhung thường màu đen, màu tím và màu nâu. Những người có tang dùng vấn đầu vải trằng. Các bà có đại tang cũng dùng khăn ngang như đàn ông.

Người ta hoặc vấn chít đầu trần hoặc phủ ngoài một chiếc khăn vuông, bằng vải, bằng the, bằng nhung và từ khi có len nhập cảng, có thêm khăn vuông len.

Chiếc khăn vuông, như tên đã chỉ, hình vuông mỗi cạnh độ một thước. Người ta gập chép chiếc khăn vuông theo hai góc, một bên non nữa, một bên già nửa, nửa già ở

ngoài rồi đội trùm lên vấn đầu. Khăn vuông giữ cho vấn đầu khỏi tuột, và về mùa rét có công dụng chống rét.

Khăn vuông chít theo lối mỏ quạ hoặc đồng tiền.

Khăn mỏ quạ chít thành chiếc mỏ nhọn ở trước trán, che kín hai ta và hai đầu khăn buộc chéo nhau ở dưới cằm.

Về miền Bắc, mùa lạnh các bà các cô thường chít khăn mỏ quạ, nhất là các chị em làm việc ở ngoài đồng và các chị em phải đi chợ từ sáng sớm dưới bầu trời rét buốt.

Khăn đồng tiền cũng chít thành chiếc mỏ ở đằng trước, nhưng hai đầu khăn, thay vì buộc chéo nhau dưới cằm lại buộc ra đằng sau đầu, chỗ trên gáy. Khăn chít như vậy, làm hằn chiếc khăn vấn đầu bên trong tròn như đồng tiền.

Khăn vuông dùng màu đen hoặc màu nâu, trừ những khăn vuông len đôi khi mới có màu khác.

Người có tang cũng dùng khăn màu nâu hay màu đen, không bắt buộc phải dùng màu trắng. Tang được thể hiện qua chiếc vấn đầu trắng. Tuy vậy thỉnh thoảng vẫn có người dùng khăn trắng trong lúc có tang.

Có nhiều người búi tóc, miền Trung và miền Nam nhiều hơn, không dùng vấn đầu nhưng vẫn dùng khăn vuông phủ ngoài.

Các phụ nữ miền Nam, nhất là những chị em lao động và buôn thúng bán bưng, thường quấn trên đầu chiếc khăn lông để che nắng. Chiếc khăn này giống chiếc khăn lông đàn ông vẫn dùng.