NGHỀ HÀNG XÁO[6]Part 10

Nghề hàng xáo chỉ có ở miền Trung và miền Bắc. Ở miền Nam kỹ

nghệ xay thóc đã mở mang, người ta dùng máy móc thay cho nhân lực để xay lúa thành gạo, nên không có những người hàng xáo đi đong thóc về xay, giã thành gạo đem bán cho người dùng.

Trên khắp các địa hạt Trung và Bắc, ở đâu cũng có nghề làm hàng xáo, nhưng thịnh hành nhất ở chung quanh các đô thị. Ở nhà quê chỉ

những người ăn đong mới mua gạo của hàng xáo, còn những nhà có

[5] Để chỉ hai làng Ngọc Canh và Hương Canh, tục là làng Cánh

[6] Nguyên bản của tác giả là Hàng Sáo

ruộng, thì nhà nào cũng có cối xay, cối giã và thường thường người nhà làm lấy gạo để dùng.

Các xã ở sát các tỉnh lũ, dân chúng phần đông cũng vẫn theo đuổi nghề nông, nhưng có phần sinh nhai bằng nghề buôn bán tại các chợ

tỉnh lũ, và một phần nữa làm nghề hàng xáo. Những người đi buôn, cũng như những người làm hàng xáo là những người không có ruộng nương, không thể dựa vào nghề nông để sống và về nuôi gia đình được.

Làm hàng xáo thực ra cũng chỉ là một lối buôn nhỏ của những người ít vốn. Mua thóc về, đem sức mình ra xay giã, dần, sàng, chế

biến thóc thành gạo đem bán cho người dùng, lấy công làm lãi.

Nghề hàng xáo là một nghề vất vả, thức đêm dậy hôm, đem bát mồ hôi đổi lấy bát cơm, đem sức lao động đổi lấy một chút lời nhỏ.

Đấy là một nghề của những người không có vốn đi buôn to, không có ruộng nương để cày cấy. Làm hàng xáo thường là đàn bà con gái.

Chồng con anh em họ chỉ phụ lực giúp thêm.

Thực vậy nhiều gia đình đã có một nghề khác, nhưng vợ con họ

vẫn còn rỗi rãi, mà tiền chi tiêu lại không dư dật, nên buộc lòng, các bà nội trợ cũng như các cô gái phải hàng xay hàng xáo để kiếm thêm giúp đỡ cho gia đình.

Phụ nữ làm nghề hàng xáo phải thành thạo. Có thành thạo mới mong có lời nhiều, mới biết tính toán khi mua thóc lúc bán gạo, và cũng cần thành thạo mới đỡ mệt nhọc trong công việc làm.

Người làm hàng xáo phải có nơi để đong thóc, cũng như phải có khách để bán gạo.

Không phải người ta muốn mua thóc lúc nào cũng được và muốn ở đâu cũng có. Nếu thóc mua dễ dàng về vụ gặt thì trong những ngày giáp hạt, mua được thóc lại là một sự khó khăn. Phải biết ở làng nào có những người rẻ đong, đắt bán; phải biết ở đâu có những chủ ruộng muốn bán thóc mà rủ nhau tới mới hòng mua được giá hời, mới hòng đong nổi thóc khi không phải là ngày mùa.

Bọn hàng xáo họ đã hiểu những ai có tiền dư thường đong thóc trong ngày mùa giá hạ, để bán ra khi giáp hạt giá cao. Bọn con buôn khôn ngoan và chắc chắn mỗi khi bán thóc họ nghe ngóng giá thị

trường để chỉ bán ra từng ít một, nhưng các bạn hàng xáo không phải là người chịu mua thóc giá cao.

Họ là những người sục tìm mua thóc rất giỏi. Họ rủ nhau đi từng bọn năm ba mươi người, đi khắp các làng ở quanh vùng, những điền chủ

nào tích trữ được nhiều thóc, họ đều biết rõ.

Có khi họ mua ngay ở xã mình, nhưng nếu ở đây chủ thóc muốn bán nhích giá lên, họ tìm đi nhiều làng khác, hết làng gần đến làng xa.

Hoặc chịu đi xa lắm, họ sục vào trong các ấp, hoặc đi sang các tỉnh khác để đong thóc, cốt sao mua được nới giá, mới mong kiếm được chút lời.

Với đôi quang gánh, đôi thúng, cái đấu, từng bọn rủ nhau vào các nhà có thóc, kèo nài xin mua. Tuy nhiên mỗi khi đong thóc, họ đều kén thóc già nắng, quạt kỹ. Thóc già nắng xay đỡ tốn, nghĩa là đỡ có nhiều tấm, thóc quạt kỹ làm gạo đỡ hao. Và mua thóc, họ lấy đấu khảo lại thùng hạt thóc của người bán để tính giá cả. Thùng non họ

sẽ xin triết tiền.

Những người làm hàng xáo là những người chịu khó và chịu đựng được mọi sự vất vả vật chất cũng như tinh thần. Mua thóc, họ phải mất công đi hàng thôi đường dài dưới nắng rát của mùa hạ cũng như

dưới mưa phùn của mùa đông. Thóc mua rồi lại gánh nặng trên vai để trở về, qua một lần nữa những thôi đường thăm thẳm. Ánh nắng ở mặt đường bốc lên, ánh nắng ở trên trời chiếu xuống, hoặc gió buốt như cắt lùa qua mặt, hơi giá như đồng bao phủ lấy người, chân đi đất, họ chịu đựng mọi thời tiết không hề phàn nàn. Họ chỉ cần có nơi mua thóc, có thóc là họ mừng. Có thóc tức là có công việc, là có ăn.

Còn sự vất vả họ có nề hà gì. Đã làm nghề thì phải chịu sự nặng nhọc khó khăn của nghề đó.

Vả chăng, đi mua thóc có bạn, quãng đường xa vui câu chuyện có là bao. Bọn họ trẻ có già có, đứng tuổi có, có con gái, có cả những bà nội trợ bốn năm con. Các bà nội trợ, nhiều bà thường vẫn kể lại

chuyện mình thời con gái. Các bà xưa kia đã từng ra giày vào dép, đã từng có kẻ hầu người hạ, nhưng:

Đàn bà như hạt mưa sa

Hạt vào bãi cát, hạt ra vườn hồng.

Lấy chồng phải theo hoàn cảnh của chồng, phải sống theo nền nếp nhà chồng, không thể mang cái phong lưu đài các của nhà mình tới được. Phải giúp đỡ chồng, phải gánh vác giang sơn nhà chồng.

Sự làm lụng khiến con người trở nên rắn rỏi gọn gàng. Có nhiều người quá chịu thương chịu khó, thân hình không thể nở nang được, đã gây cảm mến giữa bà con bè bạn họ. Và trong bạn bè có ai thương hại hoàn cảnh của họ, ái ngại cho họ vì quá lo tảo tần buôn bán đến nỗi phải thân hình gầy yếu, họ chỉ mỉm cười hoặc đáp lại qua một giọng nửa như đùa, nửa như thật:

Những người thắt đáy lưng ong,

Vừa khéo chiều chồng, vừa khéo nuôi con.

Những người béo trục béo tròn,

Ăn vụng như chớp, cấu con cả ngày.

Phải rồi, thân hình gọn gàng gầy nhỏ thanh thoát chứng tỏ sự khéo lo lắng để chiều chồng nuôi con, trái lại sự đẫy đà có làm gì, nếu không phải như câu ca dao trên, nó chỉ tiêu biểu cho mấy cái tính xấu của đàn bà con gái.

Làm hàng xáo không phải chỉ vất vả trong việc đi đong thóc, mà còn vất vả cả trong các công việc khác nữa.

Thóc mua được, gánh về nhà, cần phải xay, giã dần cho thành gạo.

Những nhà làm hàng xáo, nhà nào cũng có cối xay, cối giã. Thường thường người ta vẫn có một chái nhà riêng để làm gạo, như thế để

tránh những bụi bậm của trấu của cám.

Thóc mua về chính các bà các cô sẽ đổ vào cối xay lấy. Đôi khi chồng con hoặc anh em có rảnh rỗi cổng việc thì đỡ tay vào.

Thóc đổ vào cối, các bà các cô tận lực mà xay, mặc dầu trời nóng bức. Tiếng cối xay ù ù, đều đều. Hạt thóc được nghiến cho trấu tách ra. Theo đà xay, trấu và gạo chảy xuống một chiếc nia kê ở dưới cối.

Để cho quên mệt, đôi khi họ vừa xay thóc vừa hát. Các bà hát lại những câu thường hay ca hồi con gái để nhớ lại một dĩ vãng tươi đẹp, cũng như để quên hiện tại quá vất vả. Còn các cô, đang độ thanh xuân, trong lòng còn mang bao nhiêu mộng đẹp, các cô vừa hát vừa nghĩ

đến một cuộc sống tưng bừng tốt đẹp hơn bên một người yêu. Nghề

làm hàng xáo vất vả quá, và cũng chẳng giũp các cô thừa thãi được bao nhiêu. Các cô phải cố dành dụm lắm mới sắm được bộ cánh để

mặc trong những ngày hội hè trong những buổi đi ăn cỗ, hoặc đi chơi cùng chúng bạn.

Nghĩ đến chúng bạn là các cô nghĩ đến những chàng trai đã gặp các cô, và đã nói với các cô những lời dịu ngọt hoặc là những lời nói thẳng, hoặc qua mấy câu hát:

Hôm qua tát nước bên đình,

Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen.

Bắt được cho chúng anh xin,

Hay là em giữ làm tin trong nhà.

Nhan sắc kiều diễm của các cô đã từng được các chàng trai khen ngợi, và nhiều phen các cô đã rung động tơ lòng trước những lời ca tụng của các chàng:

Cổ tay em trắng như ngà,

Con mắt em liếc như là dao cau.

Miệng cười như thể hoa ngâu,

Cái khăn đội đầu như thể hoa sen.

Những lời khéo léo ấy, các cô quên làm sao đuợc. Lòng thơ ngây của các cô tránh sao khỏi bâng khuâng. Lại còn những lời khen rất ý nhị, đã từng làm các cô vô cùng sung sướng.

Trúc xinh trúc mọc đầu đinh

Em xinh em đứng một mình cũng xinh

Trúc xỉnh trúc mọc bờ ao

Em xinh em đứng nơi nào cũng xinh.

Có những khi các cô đi đong thóc qua lối ngõ nhà chàng, đã từng được chàng mời khéo dừng chân:

Đầu làng có một cây đa

Cuối làng cây cậy ngã ba cây dừa

Dù em đi sớm về trưa

Xin em hãy nghi bóng mát cây dừa nhà anh.

Theo dòng tâm tưởng của các cô, chiếc tràng cối vẫn đều đều đưa chiếc thớt cối xay ù ù. Cô hát nhắc lại những câu hát mình đã được nghe, và cô mơ mộng vẩn vơ, cho đến khi cối thóc xay xong.

Thóc xay xong, phải lo tới việc sàng để tách cho trấu rời khỏi gạo.

Công việc không nặng nhọc nhưng cần sự khéo léo. Phải làm sao trong gạo không còn lẫn trấu nữa. Công việc này, vì phải làm hàng ngày, nên các bà các cô quen tay làm rất gọn gàng.

Gạo đa dần rồi, còn phải giã trắng, chỗ trấu, đừng tuởng là bỏ đi đâu. Trấu sẽ được dùng để hầm cám lợn, trải chuồng lợn. Gia đình nào làm hàng xáo cũng đều nuôi lợn. Họ nuôi bằng cám giã ở gạo ra.

Nuôi lợn tức là để dành một cái vốn.

Việc giã gạo thường làm về buổi tối, sau khi mọi công việc hàng ngày đã xong. Buổi tối những cặp vợ chồng trẻ cùng giã gạo, hoặc các cô gái thì sẽ có các chị em hoặc anh em giúp đỡ.

Ban ngày các cô hàng xáo còn nhiều việc khác. Đi mua thóc về, xay thóc, dần gạo là những công việc các cô phải làm đã đành, nhưng các cô còn phải làm cả những công việc ngoài phạm vi chuyển thóc thành gạo nữa. Các cô phải đi lấy bèo, phải hầm cám lợn và phải cho lợn ăn.

Người nhà sẽ giúp đỡ các cô một vài việc, nhưng chính các cô phải săn sóc lấy những công việc đó.

Có thể nói nuôi lợn cũng là ở trong khuôn khổ hàng xáo, vì chính làm hàng xáo, có tấm cám thừa mới dùng để nuôi lợn và tiền bán lợn sẽ giúp thêm vốn để mua thóc để dành dùng làm gạo trong những hôm không có nơi bán thóc.

Nếu làm hàng xáo vất vả, thì nuôi lợn cũng không phải là công việc nhẹ nhàng. Phải đi cắt rong, phải đi hớt bèo, dù trời nóng hay rét. Ta hãy tưởng tượng những hôm gió rét căm căm, nước lạnh như băng, mà các cô thiếu nữ vẫn quần vén tới ngang bẹn, lội xuống nuớc để

vớt rong, vớt bèo! Bầu trời mùa đông lại xám xịt như muốn sụp, có khi lại điểm mươi hạt mưa phùn, khiến cái lạnh lại càng lạnh buốt! Ấy thế mà các cô thiếu nữ vẫn vui vẻ vớt bèo, vui vẻ vớt rong để lấy các thức ăn cho lợn! Trời lạnh ư? Các cô bịt chiếc khăn mỏ quạ cho kín tai, sẽ thấy bớt lạnh! Gió buốt ư? Các cô xây lưng lại chiều gió, tránh cho gió khỏi tạt vào mặt! Vả chăng khi người ta vui với việc làm thì ngoại cảnh có chi là đáng kể. Người ta chỉ cần nghĩ đến đàn lợn ngày một lớn, chúng đang ủn ỉn kêu ở nhà là người ta vội vàng vớt cho đầy gánh bèo, cắt cho đầy rổ rong! Rong đó, bèo đó, người ta còn phải băm, còn phải hầm với cám! Bây giờ ở ngoài ao, ngoài sông tuy lạnh nhưng lát nửa vào bếp sẽ sưởi ấm bằng hơi lửa của trấu bốc lên! Khói nghi ngút bốc ra ở nồi cám lợn hầm càng làm cho lòng người ta thêm ấm hơn!

Vì tất cả đấy sẽ là cái vốn để dành. Có thể lợn sẽ bán vào dịp tết, tiền bán lợn sẽ giúp cho cái tết của gia đình thêm to, nồi bánh chưng thêm đầy, sân thêm nhiều xác pháo, các cô cũng như các em sẽ có những bộ quần áo mới để thưởng xuân. Và các ông chồng sẽ cũng nhờ món tiền bán lợn mà có vài lưng vốn để khai xuân.

Bao nhiêu sự nặng nhọc, những người làm hàng xáo đều chịu đựng được hết. Họ chỉ nghĩ đến cái vui của chồng, nỗi sung sướng của con, hay nếu họ là các cô gái, họ chỉ nghĩ đến sự sung túc của gia đình, nghĩ đến cái hân hoan của cha anh và nghĩ đến bộ cánh của mình trong những dịp hội, dịp xuân là họ càng chịu khó hơn.

Đã bao nhiêu đêm họ phải thức khuya để giã gạo để sàng gạo mà không biết mỏi. Đã bao nhiêu sáng, họ phải dậy sớm để đi bán gạo, để đi đong thóc mà không biết mệt.

Giã gạo, họ đếm từng chầy, mong cho gạo chóng trắng. Việc giã gạo nhọc nhất trong nghề làm hàng xáo, nhưng trong công việc này, họ vẫn được người nhà giúp đỡ thêm, vì mọi người trong gia đình thừa rõ, sức một người phải cố gắng lắm mới có thể dậm nổi cần cối, và như vậy mỏ cối không rơi xuống mạnh, gạo sẽ lâu trắng.

Trong khi giã gạo, nhiều khi theo sự lựa chọn của khách hàng, các bà các cô hàng xáo thường hồ cho gạo đuợc trắng xanh bằng cách giã lẫn một chút lá cây vào gạo.

Gạo giã xong, các bà các cô phải sàng để cám và tấm tách riêng khỏi gạo.

Gạo sẽ đem bán, cám dùng cho lợn ăn, còn tấm sẽ dùng để thổi cơm để các bà các cô ăn. Cơm tấm no lâu, sẽ giúp các bà đi chợ đường xa quên mỏi, và ăn cơm tấm đó, các bà các cô cũng lại đã tiết kiệm được một món tiền nhỏ cho quỹ gia đình. Cơm gạo ngon, các bà dành cho chồng con xơi, còn tự các bà, bao giờ các bà cũng tự hy sinh ăn cơm tấm. Chồng con có thương hại, bảo các bà cùng ăn cơm gạo ngon, các bà chỉ cười. Có khi các bà nói:

-

Tấm cũng là gạo chứ sao! Bỏ đi hay cho lợn ăn phí quá!

Công việc làm hàng xáo bận quanh năm, nhưng các bà các cô vẫn vui vẻ với nghề quên mệt nhọc. Hai thúng gạo đầy, hàng ngày gánh đi chợ bán, đó là một phần thưởng đích đáng của mọi sự vất vả. Vả

lại có vất vả mới có tiền, gia đình mới vui vẻ, con trẻ mới có cơm ăn áo mặc! Ở đời ai chẳng phải làm, không theo nghề này tất phải làm nghề khác!

Và những ai hàng ngày bưng bát cơm đầy, hạt cơm trắng và dẻo, mùi cơm thơm và dịu, có bao giờ đã chịu nghĩ tới những sự vất vả của nghề hàng xáo không?

Ai ơi bưng bát cơm đầy

Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần!

Nhưng đắng cay thì mặc đắng cay, hết vất vả sẽ có lúc nghỉ ngơi, sự nghỉ ngơi đó mới đáng quý.

Vất vả có lúc thanh nhàn

Không dưng ai dễ cầm tàn che cho!

Quanh năm vất vả nhưng đến những ngày hội và những ngày tết họ sẽ nghỉ ngơi, vui chơi cho thỏa thích những khi làm lụng. Họ sẽ leo đu, họ sẽ đi chùa lẽ Phật, họ sẽ dự những cuộc hát quan họ, hát ví hay hát đúm, tùy theo từng hội của từng vùng

Họ cũng sẽ rủ năm ba chị em cùng đi, như khi đi đong thóc, nhưng những hôm nay là những hôm họ thong thả thanh nhàn, áo tứ thân khép nếp, họ đeo hoa vàng, sà tích bạc, họ cố làm cho thân hình thêm duyên dáng, cử chỉ thêm dịu dàng. Họ nói đùa với nhau, họ gán ghép cho nhau những chàng trai làng hoặc trai thiên hạ!

Nhung ngày hội xong, ngày tết hết, họ lại trở lại cuộc đời cân cù vất vả như mọi sự hy sinh của người phụ nữ Việt Nam.