ĐỒNG CÓIPart 13

Ninh Bình có sông Vân núi Thúy với những bài thơ khắc trên đá của biết bao danh sĩ, Ninh Bình có động Hoa Lư, kinh đô nước Đại Cồ Việt của Vạn Thắng Vương với những phong cảnh hùng vĩ của non cao rừng rậm, Ninh Bình có động Dịch Lộng với những hang lớn đẹp thạch nhũ óng ánh như sao muôn sắc. Ninh Bình có núi Cánh Diều, có đèo Ba Dội, nhưng Ninh Bình lại có cả biển mênh mông, có cả những cánh đồng Cói bao la, chạy dài ven bãi biển.

Ai đã tới Ninh Bình chưa? Và tới Ninh Bình ai đã đi miền Phát Diệm, Kim Sơn không nhỉ? Nơi đây là thổ sản của cói, một loại cây giồng ven bờ đê, dùng để dệt chiếu.

Những cánh đồng cói bát ngát, liên tiếp nhau ở Cồn Thoi cách Phát Diệm hơn mười cây số, chỗ sông Đáy chảy ra bể Nam Hải, chia làm hai nhánh, nơi tỉnh Ninh Bình giáp cận với địa phận Thanh Hóa.

Thân cói xanh xanh, cọ sát vào nhau rào rào theo từng cơn gió bể.

Những nhánh hoa đo đỏ, giống như hoa ngô đồng nổi bật trên đám lá xanh. Suốt khắp cồn Thoi, trông giống hình một con thoi dệt vải, man mác chỉ cói và cói. Những ngọn cói ngả đầu vào nhau theo chiều gió, và gió lướt trên ngọn cói như sóng gợn rung rinh. Hoa đo đỏ, lá xanh xanh dao động. Vài con bướm nhởn nhơ bay từ cánh hoa này, sang cánh hoa khác. Thỉnh thoảng vụt bay từ giữa đám cói ra một vài con két, con rẽ, con sít, hoặc con mùng.

Hai nhánh sông Đáy lững lờ bao bọc lấy cồn Thoi, nuớc lờ lờ xanh, hòa hợp với màu cói xanh, cũng như với nền trời xanh thẳm. Một vài con thuyền nhỏ đủng đỉnh, của vài người đánh cá, hoặc chở khách ngang sông. Xa xa, ngọn núi Nẹ đứng sừng sững một mình ngự trị ở

miền duyên hải. Trông ngọn núi im lặng, thâm thẫm màu lam. Đàn chim hải âu bay ngang trời. Mấy sợi mây trắng nhẹ nhàng giăng trên đỉnh núi. Ngọn núi giống như một tấm bình phong ngăn cánh đồng cói với chân trời xa thẳm.

Về mé biển, sát cánh đồng cói, nơi nuớc mặn sàn sàn tràn ngập, đấy là rừng Vẹt, những cây vẹt xanh biếc cưng cứng tựa lá si, mọc suốt ven bể, lan mãi ra xa. Đất có nước mặn là có cây vẹt, một thứ cây dại thường mọc ở ven bể. Màu xanh biếc của cây vẹt điều hòa màu nước biển xanh thẫm với màu xanh tươi của cánh đồng cói. Phải chăng tại đây hóa công muốn tô điểm cho phong cảnh không những bằng sông núi mà bằng cả nhịp nhàng của màu sắc nữa.

Trên nước biển xanh thẫm, lá vẹt xanh biếc, đồng cói xanh tươi, những đàn le le, sâm cầm, mòng két thỉnh thoảng lại vụt bay như

muốn đem tâm hồn linh động cho cảnh vật. Mây trời bao la, nước biển cả mênh mông man mác, vài con thuyền căng buồm đè mặt nước, trông thật hữu tình nên thơ.

Và ở cánh đồng cói, các cô thôn nữ xinh tươi đang cùng nhau cắt cói, nói nói cười cười, bên các chàng trai lanh lẹn hoạt bát luôn luôn đáp lời các cô một cách đậm đà duyên dáng.

Cói là một nguồn lợi của dân chúng vùng Phát Diệm, Kim Sơn. Cói dùng để làm chiếu và bổi cói dùng để lợp nhà.

Những cánh đồng cói ở đây đã giúp cho người dân được sung túc, đỡ

lam lũ hơn các vùng đông dân cư khác ở quanh vùng.

Ruộng trồng cói phải cày bừa trong năm đầu kỹ lưỡng. Sau đó cói được trồng và với mầu mỡ đất gần biển, lớn dần. Cói trồng vào tháng mười năm trước, tới tháng tám năm sau đã cao và đã trổ hoa. Trong thời gian này, chủ ruộng chỉ cần thỉnh thoảng xẻ rãnh cho có nước vào ruộng để cói lớn mạnh.

Sự trông nom không vất vả mấy, và cói đã trồng rồi cứ theo thời tiết lớn dần, lớn dần cho tới khi thu tới, sau những trận mưa ngâu tháng bảy, cói trổ hoa. Hoa cói báo hiệu ngày gặt cói sắp tới.

Với thu sang đàn én từ phương Bắc bay về, mỗi buổi chiều sè sè liệng trên cánh đồng cói, chao qua chao lại. Tiết thu hơi lành lạnh, và buổi chiều sương thu buông thả, phủ lên ruộng cói bao la. Thân những cây cói nhẹ cọ sát vào nhau rào rào như nỉ non than thở.

Người ta gặt cói về tháng tám. Cói gặt xong lớp này, lớp khác sẽ

lại mọc lên, và đến tháng tám năm sau người ta lại gặt lượt khác.

Một ruộng cói chỉ cần cày bừa trong năm đầu, những năm sau cói cứ tự nhiên mọc lên. Người ta có thể gặt được mười vụ cói mới cần cày bừa lại ruộng và trồng cói lại.

Cánh đồng cói vui vẻ nhất về mùa gặt.

Trời thu trong và dịu. Gió thu nhè nhẹ mát. Lòng người ta thư thái thênh thang. Người ta hân hoan đón gặt những cây cói, những cây cói quí báu sẽ biến thành tài sản của người ta.

Dân chúng mấy xã Tân Mỹ, Kim Đài, Văn Hải v.v... ngay từ lúc chớm thu người ta đã sửa scạn vụ gặt cói, người ta đợi cho hoa cói rộ nhiều, thân cói già hơn một chút là người ta rủ nhau đi gặt. Đầu tháng tám

là hoa cói đã rải đỏ khắp cánh đồng, rung rinh với gió thu, dưới những cánh bướm chập chờn, cùng những đàn ong từ núi Nẹ lũ lượt bay ra hút nhị hoa về làm mật. Thân cây cói sẫm hơn, và cũng có đôi ba cây ngả từ mầu xanh sang mầu vàng nhọt.

Người ta bắt đầu vụ gặt.

Từ từ mờ sáng tinh sương, tự các ngã làng người ta lũ lượt dắt nhau ra cánh đồng, đàn ông có, đàn bà có. Vừa đi người ta vừa vang vang nói chuyện, gây nên một cảnh nhộn nhịp trên những con đường làng. Có những cô thiếu nữ xinh tươi, cười nhí nhảnh với những chàng trai nhanh nhẹn. Có những người đứng tuổi đi nghiêm trang giữa đám trai trẻ bông đùa. Có những chàng trai đi sát cánh với gái làng để nói vài câu chuyện không đâu.

Một vài bà già chậm chạp đi sau, ý chừng đang hồi tưởng lại thủa mình còn con gái. Các bà có lẽ cho bọn trẻ bây giờ quá tự do, con gái mất cả vẻ thùy mị e lệ của thời xưa, và con trai thì quá sỗ sàng. Đôi khi có bà nghiêm khắc quở mắng ngay con cháu về tính quá tự nhiên của chúng, thì lại có bà trẻ hơn, rộng rãi hơn, hiểu biết mỗi thời mỗi khác can ngăn. Vả chăng ai chẳng có thời con gái: Xưa kia ai cấm duyên bà,

Bây giờ bà già bà cấm duyên tôi.

Dân làng đi tới những ruộng cói, kéo nhau xuống cắt cói, ai ở ruộng người ấy. Họ vui vẻ làm việc. Gió mát như làm tăng sự hăng hái của họ. Câu chuyện làm cho công việc nhẹ nhàng hơn.

Một tay cầm liềm, tay cầm nắm cói, họ cúi xuống đưa liềm cắt vào chân đám cói. Cói đã cắt, họ đặt ngay xuống ruộng để cắt đám khác.

Lưỡi liềm sắc bén cứa cây cói rất gọn gàng. Họ lúi húi vừa cắt cói vừa nói chuyện với những bạn làm việc ở nơi ruộng bên cạnh, hay ở chính ngay ruộng mình. Tiếng ở ruộng này vọng qua, tiếng bên ruộng kia vọng lại. Họ bàn về cói tốt cói xấu, họ nói về chuyện làm ăn và đôi khi cả chuyện tâm tình nữa.

Cánh đồng cói quanh năm vắng lặng, với vụ gặt đã trở nên náo nhiệt khác thường. Ở ruộng này vài thiếu nữ đang cắt cói, ở ruộng kia

vài thanh niên đang đon cói thành từng gù, nghĩa là bó cói thành từng bó dài, ở một ruộng khác vài bà già đang cắt bỏ những bông hoa cói.

Không xa đấy, dăm ba thiếu phụ đang soi gương những gù cói nghĩa là xén chân những bó cói cho đều. Và các em bé cũng có công việc: các em nhặt những bổi cói nghĩa là những cây cói nhỏ kẹ, mà khi đon gù, người ta bỏ lại để xếp lại từng đống. Bổi cói lại sẽ đuợc bó lại thành từng bó, đánh thành danh bổi để lợp nhà.

Lớn, bé, già, trẻ, thiếu nữ thanh niên, ai nấy đều chăm chú với công việc mình. Họ cặm cụi làm việc, mặc dầu họ luôn luôn cùng nhau trò chuyện cho đỡ mệt.

Ruộng cói nào cũng thấp thoáng những bóng người, với những cử

động làm rung rinh ngọn cói chưa cắt.

Thỉnh thoảng lại vụt lại vài tiếng cười ròn rã của các thiếu nữ vừa được nghe một vài câu chuyện vui trong lúc làm việc.

Mùi cói thơm thơm hòa lẫn mùi đất miền duyên hải dịu dịu.

Đi cắt cói, đàn ông cũng như đàn bà, họ ăn mặc rất đơn sơ gọn gàng. Chỉ có quần nâu áo nâu. Các cô thiếu nữ có đội thêm chiếc khăn vuông màu nâu đỏ để giữ cho tóc khỏi xõa. Ở đây các cô không ưa diêm dúa như thiếu nữ các tỉnh miền Bắc ngoài quần áo còn thêm nào yếm, nào giải yếm hoa đào, thắt lưng lụa bạch, hoa lý hoặc thiên thanh. Họ không có cả đến chiếc thắt lưng màu tam giang như chị em vùng Nam Định. Tuy y phục đơn sơ, nhưng trông các cô cũng không kém vẻ duyên dáng. Dưới nắng thu, má các cô ửng hồng, môi các cô tươi thắm, và những lúc mỉm cuời, các cô để lộ đôi hàm răng đều như

hạt lựu và đen nhức như hạt na già. Các cô luôn luôn vui vẻ trong việc làm. Để quên mệt nhọc, đôi khi các cô đã nói ghẹo những trai làng cùng làm cói khiến cho nhiều chàng trai thẹn thùng đỏ mặt tía tai. Các cô nói đùa, các chàng trai nói đùa trả lại, tiếng cười tiếng nói vang trong gió. Công việc theo đà câu chuyện càng thêm mau lẹ.

Họ làm việc từ sáng đến trưa, lại từ trưa đến chiều quên cả thời gian lẫn sự mệt nhọc. Buổi trưa, lúc mặt trời đứng bóng, có những người tự các ngả làng mang cơm tới, họ đình công việc để cùng nhau dùng bữa. Bát cơm thanh đạm, miếng ăn rau dưa nhưng rất ngon

miệng. Cơm nước xong, người ta nghỉ ngơi mươi lăm phút. Trong những phút này có những chàng trai tìm đến những thiếu nữ bạn lòng để ngỏ mấy lời tri kỷ. Mối tình ấp ủ từ bao lâu, giờ đây mới là lúc giải ngỏ cùng nhau. Nàng nghe chàng nói lòng sung suớng, trái tim dồn dập. Và nàng cũng ngỏ lòng mình với chàng. Bốn mắt cùng liếc đôi lòng cùng ưa.

Đôi ta như đôi con tằm

Cùng ăn một lá cùng nằm một nong,

Đôi ta như đôi con ong

Con quấn, con quít, con trong con ngoài.

Rồi chàng đưa trầu mời nàng ăn. Nàng ngập ngừng không biết có nên nhận hay không. Miếng trầu là đầu câu chuyện, nên mặc dầu ngập ngừng, nàng không từ chối. Lá trầu xanh, miếng vỏ đỏ, mảnh cau dày màu sẽ làm cho môi nàng thêm thắm đỏ, miệng nàng thêm tươi. Rồi bao nhiêu câu chuyện tâm tình sau miếng trầu.

Gặp nhau ăn một miếng trầu

Gọi rằng nghĩa cũ về sau mà chào

Miếng trầu đã nặng là bao

Muốn cho đông liễu tây đào là hơn

Miếng trầu kể hết nguồn cơn

Muốn xem đây đấy thiệt hơn thế nào

Miếng trầu là nghĩa tương giao

Muốn cho đây đấy duyên vào hợp duyên.

Rồi miếng trầu tàn, câu chuyện đôi bên cũng phải ngừng để phải tiếp tục nốt công việc gặt cói.

Họ lại cùng vui vẻ làm việc cho tới chiều.

Những bó cói đã được cắt hoa, soi gương xong, được xếp xuống thuyền để đưa về làng, nhưng một số lớn cũng do người ta đội về.

Họ làm việc cho tới lúc trời sâm sẩm tối, chuông nhà thờ Kim Đài gióng giả đổ hồi.

Với tiếng chuông nhà thờ, người ta tạm ngừng mọi công việc ở

ngoài đồng.

Trên các con đường làng, họ lại lũ lượt kéo nhau ra về. Bóng họ in lên bóng hoàng hôn. Người người đều đội trên đầu những bó cói lớn.

Bóng họ khuất dần vào bóng tối đang lan trùm trên cánh đồng.

Những làng xa xa với những nóc nhà thờ cao vút, với những lũy tre xanh nổi đen sẫm trên màn đêm đang phủ xuống.

Mang cói về nhà, người ta chất đống ở giữa sân, rồi người ta rủ

nhau đi nhà thờ cầu nguyện để tạ ơn Chúa đã ban chàng trai trẻ, nhưng thiếu nữ lại xin ơn trên ban phước cho họ được hòa hợp duyên ưa với người họ hằng mong ước mến yêu.

Lòng họ đang tin tưởng ở Chúa, cũng như tin tưởng ở tương lai ở một ngày mai tươi sáng huy hoàng, ở cái ngày mai mà trước mặt Chúa họ

sẽ được các Linh Mục lồng vào ngón tay họ chiếc nhẫn yêu đương để

gắn liền đời họ với đời của người bạn lòng mong mỏi.

Ban đêm họ mê thấy Thiên Thần mang tới cho họ tình lành giấc mộng đẹp như hoa, rực rỡ như buổi bình minh.

Và buổi bình minh hôm sau họ lại lũ lượt dắt nhau ra đồng để tiếp tục vụ gặt.

Cói gặt về, sẽ được chẻ làm tư, phơi khô và dùng để dệt chiếu, đan bị, hoặc tết những túi nhỏ gửi bán ở thành thị.

Khi cói đã được phơi khô người ta sẽ lựa chọn phân loại, tùy theo việc mà dùng. Những sợi cói nhẵn đẹp trắng, không ố, không vết sẽ

được để riêng để dệt loại chiếu đậu là loại chiếu tốt, hằng được các nhà quí phái kén lựa. Còn loại cói khác dùng để dệt chiếu sô, tức là loại chiếu thường. Loại chiếu này có khi dệt xong được in hoa, gọi là chiếu hoa. Cũng gọi là chiếu hoa những loại chiếu được dệt bằng những sợi cói đã nhuộm sẵn, đó là chiếu hoa cải. Những sợi cói xấu dùng để đan bị, đan bao.

Cói gặt trong vụ tháng tám, người dùng quanh năm, và quanh năm người ta có việc làm. Các thiếu phụ, thiếu nữ ngày ngày nhuộm cói, dệt chiếu, vất vả sớm hôm, nhưng luôn họ vui vẻ với công việc của mình. Hạnh phúc gia đình đến với việc làm của họ. Làm việc họ chỉ

nghĩ đến sự no đủ của chồng con, sự êm ấm của gia đình.

Mỗi ngày chủ nhật họ rủ nhau đi nhà thờ. Họ cầu nguyện cho chồng con họ, họ cầu nguyện cho những người họ yêu đương. Họ tin tưởng ở bề trên, họ giữ vững lòng tin bên cạnh Chúa.