CHƯƠNG THỨ NHẤTPhần 2 · trang 5–56

5Trang sách 5CHƯƠNG THỨ NHẤT Bắc-Ninh, ngày 23 tháng 10 năm 1927 Chị Hòa, Em viết thư này dể báo với chị một tin buồn, hay nếu chị muốn, một tin mừng cũng được.

Tin buồn là vì chị Hòa ạ, em sắp hết đời con gủi, em sắp hết là cô bạn nhi nhảnh hay cười của chị, và từ nay trong những buổi họp mặt của các chị em chắc chắn là sẽ không được dực nữa. Thật là đáng buồn nhỉ chị nhỉ. Rôi đây các chị có nhắc đến em, có tẽ các chị sẽ gọi em bằng một tên khác, chứ cái tên Tuyết, chắc chắn là ít khi các chị gọi tới, vì em có còn đâu là cô Tuyết nữa.

Em sẽ lấy chồng. Vâng, em sẽ lấy chồng, và đấy tin mừng đấy. Chị Hoa ạ, em chưa muốn lấy chòng đâu. Năm nay em mới 18 tuổi, em còn trẻ lắm, em còn muốn được hưởng cải thời con gái trong một vài năm nữa, để sau này mỗi khi nhìn lại dĩ vũng, em con có cải gì để liếc thương và nhắc lại nhưng em muốn là một truyện còn việc lấy chông là một truyện khác.

Hôm qua thày em bảo :

« Con Tuyết, mày lớn rồi, không thể nũng nịu mẹ mày mãi được. Tao đũ nhận lời cụ đò Trần, mày phải nghe tao!»

Chị ạ, trước lời nói cương quyết như vậy của thày em em còn biết làm sao được. Em xin thày em cho em học nối năm nay, may ra em có thi đồ được cái bằng cơ thủy, thày em nghiêm nghị nói :

6Trang sách 6KÝ VÃNG « Con gái không cần học nhiều ! Có mẹ mày chiều mày mới cho mày đi học chứ riêng tao, con gái phải lo việc trong nhà, phải tập giữ tính thành đề mai sau có chồng có con, biết làm trọn bản phận thờ chồng nuôi con. Chúng mày học nhiều cái chữ tây để làm gì, để học đỏi lấy những cái văn-minh rởm hay sao ».

Thể là hết chị ạ ! Quan niệm của các cụ chúng ta ai cũng vậy. Các cụ ghét chữ tây và ghét cả mọi điều hiều biết về chữ tây lắm.

Thày em nghiêm khắc nhường nào chị đã rõ. Em đành phải vầng theo lời nghiêm huấn. Em phải lấy chồng, em sẽ là con đâu cụ đồ Trân.

Chị Hòa nhỉ, nhớ lại khi chúng mình mong mỏi mai sau được gặp ý trung nhân thế này thế khác, nhưng đấy chỉ là • ở trong câu chuyện thôi. Sự thật đâu có như ý mình muốn, nó phũ phòng hơn nhiều.

Cha mẹ chủng ta sinh con, nuôi con, rồi trai lớn dựng vợ, gái lớn gả chồng, các cụ chỉ nghĩ đến bồn phận ấy của các cụ, và các cụ quên những nguyện vọng của các con. Cha mẹ đặt câu con ngồi đấy, câu nói này đã là một luật định của xã hội chúng ta, dù muốn dù không, chúng ta là phận gái chúng ta không thể cưỡng được. Bốn nghìn năm phong tục tập quán đã ăn rễ vảo óc các cụ chúng ta, chúng ta phá sao nổi.

Không biết chị nghĩ thế nào chứ riêng em chỉ biết vâng lời thày u em thôi. Có lẽ thế là nhu nhược đấy, nhưng là con nhà gia giáo, con không thể cãi lời cha mẹ được.

Em còn nhớ trước dây đã được đọc câu : « Thượng để chỉ ban cho chúng ta bố mẹ để chúng ta sau này biết cách không nên đối xử với con cái như thế nào » (1). (1) Câu này của Félix Desportes.

7Trang sách 7KÝ VÃNG ta Đúng thật đấy chị ạ. Bố mẹ chúng ta và chúng hiện giờ là hai thế hệ khác nhau, cái quan-niệm về bổn- phận và hạnh phúc cũng khác nhau, bố mẹ chúng ta hiều sao được chúng ta. Nhưng chúng ta, nếu dã đau đớn vì cái quan-niệm trái ngược của bố mẹ, sau này đối với con cái chúng ta, chúng ta may ra có thể tránh cho chúng những điều ngày nay chúng ta không muốn.

Dù sao, em cũng không dám cưỡng lại lời của thày u em. Thày u em ngày nay đã già, các người không còn sảng d thà co lầu nữ đột nhưng suuồ ến phien của cập người lấy sự đau khổ của em còn hơn. Vã chăng chị bảo em làm thế nào bây giờ. Trái ý muốn của thày em nhất định là không được rồi. Chẳng nhẽ em tìm cái chết để trốn tránh sự vâng lời cha mẹ hay sao ? Chết như thế là hèn nhát, chết như thế là cướp công cha mẹ, là trốn nợ xã-hội. Không em không thể chết được. Em phải nghĩ đến thày u em nhiều. Nếu em chết đi, phần em đã vậy nhưng còn thày u em, họ hàng em ; chết đi làng nước sẽ đàm tiếu, thày u em sẽ khổ sở ; gia-dình em sẽ mang tai tiếng và họ hàng nhà em sẽ quy lỗi cả vào thày u em.

Em không thể chết được mà em cũng không thể bỏ nhà trốn đi được. Là thân con gái bỏ nhà ra đi một ngày cũng là hư rồi.

Chị Hòa ơi, sao cái luân lý Á-Đông khắc nghiệt thể chị nhỉ. Em tin chắc rằng một ngày kia cái bức tưởng luân lý quá khắc-nghiệt này sẽ phải phá hủy và sẽ được thay thế bằng một khuôn khô hợp lý hơn, kém độc đoán hơn nhưng đấy chắc là cho thế hệ sau, cho con cháu chúng ta. Thời đại nào, kỷ cương ấy, ngày nay chúng ta đang bị ràng buộc bởi luân lý Khổng-Mạnh chúng ta phải giữ vẹn đạo tấm lòng tứ đức, chúng ta muốn vượt cũng không được. Có lẽ chị cho em là quá cỗ-hủ, nhưng chị thử tự đặt vào địa vị em, chị sẽ rõ hoàn cảnh em.

8Trang sách 8KÝ VÃNG Em không dám nghĩ đến em nhiều. Em phải nghĩ đến thày u em. Em ra đi bây giờ, thày u em còn khổ hơn là em chết.

Viết đến dây em lại nghĩ đến chuyện cô Ngải làng em. Em đã nói với Chị về cô Ngải rồi đấy.

Cô ấy cũng bị cha mẹ bắt buộc phải lấy chồng, mà lại lấy người chồng kém cô đến năm, sáu tuổi. Cô buồn nản bỏ nhà ra di. Cô cũng đt nạt đi cg cần ch thế đưđ đni tảt có vh cến nà bể nói :

" Thà mày chết đi tao còn đỡ mang tiếng. Mày bỏ nhà ra đi thế này tức là mày bôi do trát trấu vào mặt tao. Nhà tao xưa nay có nền nếp, có kỷ cương, tao không muốn mày mất dạy như thế, tao mang tai mang tiếng với làng nước. Thanh danh của gia dình tao còn gì? ».

Đấy chị xom, cái thanh danh của các cụ, cái nền nếp của gia-đình là những bảo vật vô giá. Em tưởng- tượng, nêu đề thày u em phải đau khổ vi em, phải mất thanh danh vì em thì dù em có sung sướng đến mực nào em cũng không muốn.

Nói như thể nghĩa là em phải lấy chồng và phải lấy con trai cụ đồ Trân chứ không được kèn cá chọn canh gì cả. Còn làm thể nào được nữa hở chị. Đạo tam-tòng tứ-đức giàng buộc chúng ta. Bé ở nhà có mệnh cha, lớn lên phải theo chồng. Kể ra có lễ hơi vô lý đấy nhưng chúng ta, đã đi đâu tới bước bẻ được khóa siềng sích của giu dinh như ở các nước tân tiến. Chúng ta mong lắm đấy, nhưng đời chúng ta, chúng ta phải hi-sinh đã, những cái hay mới, chúng ta sẽ cố gắng để cho con cháu chúng ta hưởng.

Chắc chị Hoa lấy làm lạ, sao hôm nay cô Tuyết của chị lại viết cho chị lá thư dài thế này, nhất là xưa nay cô Tuyết lại kém. Việt văn.

Chị đừng lấy làm lạ. Bộc lộ nỗi lòng với chị, em phái viết dài mới nói được một phần nào những điều em muốn nói.

9Trang sách 9KÝ VĂNG Từ trên em mới nói về em, nhưng còn anh Đạo nữa.

Em còn biết nói gì về anh ấy bây giờ. Thôi trăm nghìn điều em nhờ chị. Nếu chị gặp anh Hoàn, chị nhờ anh Hoàn bảo anh ấy như thế này :

« Tuyết sắp phải lấy chồng, nhưng Tuyết không phải là người phụ bạc. Hoàn cảnh của Tuyết, lễ giáo A-Đông đã bắt buộc Tuyết phải hi-sinh hạnh-phúc của mình cho sự sung sướng của cha mẹ và cho thanh danh của gia đình ».

Nói thế thôi chị ạ, em tưởng anh Đạo cũng ở hoàn cảnh gia-dình nghiêm-khắc như em, anh ấy hiều em lắm. Nhắc đến anh Đạo, em lại chợt nhỏ đến bốn câu thơ của anh ấy làm :

Yêu nhau chi cho lòng thêm bận, Gieo cho nhau mối hận không cùng ?

Biết nhau là chuốc não nùng, Yêu nhau là để cho lòng đắng cay.

Khi anh ấy đưa cho em đọc bốn câu thơ trên, em đã cho là điểm gỏ. Anh ấy không tin, ai ngờ ngày nay cả em lẫn anh ấy đều phải để cho lòng đắng cay.

Đã nhiều lần anh ấy bảo em sẽ xin cùng thây mẹ anh ấy đề mang trầu cau tới gửi thày u em. Em chờ với biết bao hy-vọng vì theo chỗ em rõ, thầy mẹ anh ấy cũng đông-ý đê xin em về làm dâu con, nhưng tạo-hóa trớ-trêu, chỉ vì việc làm hơi chậm để ngày nay đôi bên đều lỡ dở.

Vẻ gì một miếng trầu cay Sao anh không hỏi những ngày còn không ?

Ô kìa ! Sao em vô-lý thế ? Em lại bắt chị đọc mãi truyện riêng của em. Chị tha lỗi cho em nhé. Em đau khổ lắm. Vừa

10Trang sách 10KÝ VĂNG viết thư này cho chị, em vừa sụt-sùi khóc, nước mắt nhoa cả chử và ướt đầm cả hai vạt áo. Chị thương em chị đừng trách em nhé.

Lẽ ra em còn viết cho chị nhiều, nhưng em phải ngừng ở dây, vì em không còn bình-tỉnh đề viết thêm cho chị nữa. Hôm nào gặp chị em sẽ nói truyện nhiều.

Thư bất tận ngôn.

Bạn của chị TUYẾT

11Trang sách 11"T' RỜI vừa cuối tháng tám. Sơm hôm, ánh sáng mặt trời tỏa những tia nằng đỏ tía qua làn sương mỏng lớt phớt trên những chồm cây. Những giọt sương mai đọng trên lá lóng lánh như ngọc giát. Thỉnh thoảng theo vài cơn gió nhẹ, những lá cây lay động làm rớt xuống mặt đất những giọt sương trong. sát Trường nữ học Bắc-Ninh, ần dưới chòm cây, công viên tỉnh ly, ngay bên đường xe lửa Hànội đi Lạng-Sơn mặt trông ra ngã ba đường Tiền-an và Cồng- Hậu. Mái ngói mầu nâu đã phủ một lớp mỏng rêu xanh, chứng tỏ nhà trường đã xây từ lâu. Những bức tường vôi trắng, trông xa như ần hiện sau hàng rào sắt có giây leo. Hoa bìm bìm tím thi đua nở dưởi ánh bình minh như muốn khoe đẹp cùng các nữ sinh đang tung tăng chạy nhảy trong sân trường.

Chưa là giờ học. Các nữ sinh đến sớm còn ở cả sân trường. Các cô bé cùng nhau nhảy ô, nhảy vòng, các cô lớn nghiêm trang hơn, cùng nhau xem lại bài, hoặc giắt nhau vừa đi vừa nói chuyện ở hiên trường, bên hàng rào, dưới bóng cây. Các màu áo của các cô ăn nhịp với mầu lá cây xanh nỗn, với mầu hoa rực rõ điểm những hạt sương lóng lánh. Tiếng cười ròn rã của mấy cô bé, tiếng nói nhỏ nhẻ trầm trầm của các cô lớn hòa lẫn cùng nhau gây một vẻ nhộn nhịp tưng bừng cho khung cảnh. .

Hôm đó là một buổi sáng thứ hai. Các cô nữ sinh nhỏ như hình muốn vui lấy cái vui rởt lại của ngày chủ nhật vừa qua.

12Trang sách 12KÝ VÃNG Ở mẻ cuối trường, bên một gốc cây, có ba nữ sinh vào khoảng 17, 18 tuổi đang cùng nhau nghiêm trang bàn tới một điều gì quan trọng.

Đây là Hòa, Mai và Điểm, ba nữ sinh lớp nhất trường nữ học.

Thời ấy, con trẻ đi học vỡ lòng rất muộn, nên cô cậu nào học đến lớp nhất đều 17, 18 tuổi trở lên cả, không như ngày nay các em bẻ mới độ 5, 6 tuổi đã học vở lòng và khi 17,18 tuổi đều đã học qua ban trung- học phổ-thông.

Hòa, Mai và Điểm là ba nữ sinh vào hạng ít tuổi và học giỏi ở trong lớp. Các cô đều là con nhà gia giáo trong tỉnh nên tuy đi học ở các trường của Chính- phủ Pháp mở ra, các cô vẫn chịu ảnh hưởng rất nhiều của nền luân lý Á đông. Trông cách phục sức của các cô, qua những ngôn ngữ và cử chỉ hàng ngày của các cô người ta hiểu ngay gia thế các cô.

Các cô nghiêm-trang nhưng hiền từ, được thầy yêu, bạn mến. Bọn các cô có đến năm sáu người hàng ngày chơi bời với nhau thân thiết, vẫn học hỏi và giúp đỡ nhau.

Sáng hôm đó vừa gặp Mai và Điểm, Hòa vẫy hai người ra gốc cây cuối trường và bảo :

- Hai chị ạ, hôm qua em nhận được bức thư của Tuyết, buồn lắm.

- Thư của Tuyết ? Hai người rồn-rập hỏi, Tuyết đi đâu lại phải viết thư cho chị. Có chuyện gì sao không đợi hôm nay gặp chị nói có hơn không.

- Buồn lắm hai chị ạ. Tuyết sắp phải lấy chồng, không được đi học với chúng ta nữa. Đọc thư của Tuyết em thương hại Tuyết vô cùng. Em sẽ đưa cho các chị xem thư ấy. Trong thư Tuyết có nhờ em bảo anh Hoàn để nói với anh Đạo hộ về truyện Tuyết sắp lấy chồng, nhưng

13Trang sách 13KÝ VĂNG Tuyết có dặn nói rõ với Đạo Tuyết không phải là con người phụ-bạc.

Giọng Hòa nói nhè nhẹ buồn buồn. Nét mặt Hòa rầu rầu khiến cho hai cô bạn thấm thía tới cái buồn của Hòa trước sự đau khổ của người bạn chung.

Mặt trời đã lên cao đến hai con sào. Ánh nắng đã làm tan dần lớp sương mờ. Những trận gió sớm nhẹ rung những cảnh lá khiến những hạt nước lóng lánh sào sạc rơi. Những tà áo màu của các cô nữ sinh phơ phất.

Mùi hương sớm của ngàn cầy diu dịu tỏa.

Điểm hỏi Hòa :

- Sao chị Tuyết không từ chối việc lấy chồng. Còn trẻ thế đi đâu mà vội lấy chồng.

- Nếu nói được như chị thì còn nói gì nữa. Gia-đinh Tuyết là một gia đinh nghiêm khắc, con không thể cãi lời cha mẹ được.

- Khổ cho Tuyết thật nhỉ, và khổ cho anh Đạo nữa Mai nói».

Hòa bảo:

- Còn chúng mình đấy. Không biết rồi ra sau này chúng ta có bị ép uỗng trong truyện hôn nhân không. Ép dầu, ép mỡ, ai nở ép duyên. Các cụ thường ác quá.

Ba cô mãi nói chuyện cùng nhau, không để ý tới nẵng đã lên cao và giờ học sắp tới.

Ba tiếng trống trường nhắc học sinh tới giờ học !

Các cô nữ sinh lớn bé bỏ dở cuộc chơi, cùng nhau sắp hàng để vào lớp. Tiếng ồn ào ở sân trường biến hẳn, chỉ còn những tiếng thì thầm nhỏ ở các hàng học sinh sắp sửa vào lớp. Sân trường đang nhộn nhịp trở nên vẳng tanh. Học trò đã vào cả trong lớp, chỉ còn trơ mấy chị vịt của người gác trưởng đang lắc lư đi trên bãi cỏ.

Ở phía công trường lúc ấy một nữ sinh độ 18 tuổi lững thững đi vào trưởng. Trông nữ sinh vẻ mặt xinh đẹp,

14Trang sách 14KÝ VÃNG nhưng đượm một vẻ buồn. Có lẽ nữ sinh đã thức nhiều đêm trước nên đôi mắt quầng đen. Mặc dầu đến trường, nàng cũng không vội vã vào lớp. Và nàng cũng không mang theo sách vở gì. Trông cách y phục của nàng, người ta biết nàng ở một gia đình khá giả. Nàng mặc chiếc áo the màu hạt rẻ, quần lụa đen và chân đi đôi guốc sơn.

Nàng đi thẳng tới phía lớp nhất. Tới cửa lớp nàng ngập ngừng, ngần ngại, rồi nàng quả quyết bước vào lớp.

Trong lớp học cô giáo bắt đầu gọi các nữ sinh đọc bài. Có tiếng sỉ sào ở các hàng ghế : .Chị Tuyết ! Sao hôm nay chị Tuyết lại đến chận thế».

Tuyết bước vào lớp, đi thẳng tới phía cô giáo. Chắc cô giáo phải ngạc nhiên vì vẻ mặt buồn rầu của cô nữ vì sự tới chậm sinh xưa nay vẫn nhí nhảnh, và nhất là của Tuyết, xưa nay bao giờ cũng vẫn đi học chuyên cần và đúng giờ.

Tới bên cô giáo, Tuyết lí nhí nói những gì chỉ riêng cô giáo nghe rõ. Rồi bỗng nàng rơm rớm khóc, trông nàng đã buồn càng buồn thêm.

Cô giáo bảo nàng ;

- Chị nghĩ thế là phải. Con phải nghe lời cha mẹ, nhất là con gái lại phải nghe lời hơn và phải biết quên mình trước ý muốn của cha mẹ. Các người ai cũng muốn cho con hay, nếu chẳng may các con không được sung sướng.

đó không phải là ý muốn của các người, Rồi cô giáo quay xuống nói với các nữ sinh :

- Chị Tuyết đến xin phép nghĩ học để đi ở riêng Chị rất tiếc đời học sinh và rất quí mến các chị. Chị muốn nhân buổi học cuối cùng hôm nay trước là từ giã tôi sau là chào các chị. Chính chị Tuyết chưa muốn lấy chồng, nhưng các cụ ở nhà muốn vậy. Chị Tuyết nghĩ rất phải.

Các cụ đã hằng nói : Cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy. Ghúng ta không cưỡng được với phong tục tập quản.

15Trang sách 15KÝ VĂNG Cô giáo bảo Tuyết : _ Thôi chị về chỗ học nốt buổi hôm nay đề sau này nhớ lại những giờ phút gần thầy gần hạn. Tôi chắc, nếu chị được sung-sướng chẳng bao giờ chị quên thây bạn, và nếu chị không may không được như ý muốn, hình ánh của thầy bạn ngày nay sẽ an ủi chị nhiều trong cuộc đời.

Tuyết về chỗ ngồi cạnh Hòa.

Lớp học lại tiếp tục như cũ.

16Trang sách 16KÝ VÃNG Sân trường nữ học Bắc-Ninh đang yên tĩnh gần như hoang vắng, bỗng ba tiếng trống báo hiệu giờ chơi. Tiếng ồn ào từ các lớp học lan rộng ra ngoài sân cùng với các nữ sinh. Sân trường trở nên nhộu nhịp. Tiếng reo đùa, tiếng gọi nhau của các em bé và tiếng cười thơ ngày của các em ran từng góc trường. Theo bước chân của các em đi, theo đà các em nhảy những tà áo màu phơ phất bay.

Các em nhảy giây, đánh chuyền, nhảy ô hoặc cùng nhau tập hát mấy câu hát mới.

Tuyết giắt Hòa, Mai và Điểm đi bách bộ đằng sau trường, nơi này không có các nữ sinh nhỏ đùa nghịch.

Tuyết bảo Hòa :

- Em tưởng hôm nay không đến trường được nữa, nên em gửi chị lá thư hôm qua. Sáng hôm nay thày em bảo em đến xin phép cô giáo nghỉ học, nhân thể em xin với thày eni cho em được học buổi cuối cùng. Thày em nhin em bằng con mắt thương hại và bằng lòng để em ở lại đây cùng các chị sáng hôm nay.

Em biết thày em cũng không ghét gì em đâu, thày em cũng muốn cho em hay và muốn tạo cho em cuộc đời sung-sưởng về mại sau. Nhà cụ đồ Trân, theo lời thày u em là một nhà giàu, lại là một gia đình lễ giáo.

Mại ngắt lời :

- Cụ đò Trân nào, sao không thấy chị nói truyện tới bao giờ.

Tuyết đáp :

17Trang sách 17KÝ VĂNG - Cụ đồ Trân không phải người làng em. Cụ người làng em. Nói thật với các chị, em Phương-Cầu ở cạnh làng không hề biết cụ, và cho đến bây giờ, em sắp làm dâu cụ, em cũng chẳng hiểu gia đinh cụ thế nào, và đến con cụ em sắp làm vợ, em cũng không biết mặt mũi tính hạnh ra sao. Em chỉ được thày em cho biết anh ta tên là Soạn• Nghe đâu anh ta hơn em hai tuổi, trước cũng đã đi học ở trường Đáp-Cầu đến lớp ba. Sau anh ta ở nhà học chữ nho và trông nom vườn ruộng. Có lễ anh ta là một người chất-phác hiền lành. Em cũng mong vậy để lấy đó làm điều an-ủi cuối cùng.

Các chị nhỉ, chúng mình đọc sách Pháp, chúng minh thấy ở Tày Phương họ quan niệm vấn đề yêu đương và hôn-nhân sao rộng rãi thế. Phận em đã đành. Em chỉ thương hại anh Đạo, chắc là anh ấy đau khở lắm.

Mai nói :

- Chiều hôm qua anh Đạo và anh Hoàn có đến chơi nhà em, anh Đạo có nói với anh em về chị. Nghe đâu hình như thày mẹ anh ấy đang nhờ người so đôi tuổi của anh ấy và chị.

Tuyết thở dài :

- Bãy giờ muộn quá rồi còn gi nữa. Thứ tư này hên cụ đồ Trân sẽ mang lễ trạm ngõ tới nhà em. Tối hôm qua u em đã nói cho em biết, và u em đã khuyên em rất nhiều về đạo làm dàu con.

U em báo :

- Con ạ, u cũng biết con còn muốn đi học, nhưng thày con đã nhất định rồi, u nói lại cũng không được, con nên vui lòng nghe lời thày u. Con gái cũng chẳng cần học nhiều. Học như con, biết đọc, biết viết thế cũng đủ lắm rồi. Người đàn bà cần nhất tử đức là Công, Dung, Ngôn, Hạnh, còn học vấn để cho đàn ông. U đây ngày xưa u cũng đã học nhiều chữ nho, u đi học hết quyên Minh Đạo Gia Huấn, học sang tới các sách Đại-Học Trung-

18Trang sách 18KÝ VÃNG dung, Mạnh-tử và gần hết sách Luận-ngữ thế mà có bao . giờ u dùng đến chữ đâu. Cần nhất, sau này con ăn ở làm sac cho nên một người đàn bà hiền thảo, một người nội trợ đảm đang, thế là con sẽ sung-sướng và thày u cũng mát mặt. U cũng biết các con ngày nay khác u ngày xua, nhưng dù văn-minh hay cổ giả, u thấy người con gái cũng cần phải lấy chồng. Có lẽ con không muốn lấy con trai cụ đồ Trân, có lễ có nhiều người dèm pha về cậu ta, nhưng u từng trải hơn u rõ, những người họ dèm pha là sung-stóng. người không tốt, họ không muốn cho ai Cậu Soạn hiền lành và chịu khó. Nhà người ta là một nhà gia giáo, con về làm dâu u chắc chắn con sẽ được quí mến, nhưng chính con phải tỏ ra là một nàng dâu thảo, giúp đỡ chồng, khuyến khích chồng trong lẽ phải.

U đã nhiều lần kể cho con và các em con nghe truyện các vị nữ liệt ngày xưa như truyện bà Âu-dương thị vợ Văn Thiên-Tường đời nhà Tống, truyện bà Tào văn Úc đời Ngụy. U cũng chẳng mong gì sau này con sẽ thành một liệt nữ như các bà ấy, nhưng u rất mong con sẽ không để tiếng xấu cho gia đình nhà ta.

U em khuyên em nhiều lắm. Có lễ u em mong manh biết anh Đạo muốn thương yêu em nên em thấy u em nói rất nhiều về chuyện con gái không được vượt ra ngoài vòng lễ giáo, tự mình tim lấy ý trung nhân. U em có nhắc đến chuyện Trác-văn Quân với Tư-Mã Tương- Như, truyện Thôi Oanh-Oanh và Trương-quân-Thụy; u em lại nhắc cả đến truyện nàng Kiều với Kim-Trọng. U em hảo rằng :

- Con xem chuyện xưa thì rõ. Đàn ông họ chỉ quý trọng mình khi mình biết tự trọng. Những thiếu nữ muốn tự quyền kén chọn ít khi gặp được hay, bởi thiếu từng trải. Việc đời con hiểu sao được bằng thày u.

Em không nói gì, chỉ biết nghe u em khuyên. Em đã hứa với u em là em sẽ làm cho thày u em được vui lòng, không báo giờ em làm cho thanh-danh của gia đình bị mang

19Trang sách 19KÝ VÃNG tiếng. Em cố làm bộ vui lòng để u em khỏi buồn. • Có lẽ là số mệnh ! Em sợ nhất anh Đạo hiểu lầm em.

Mai nói: • - Em chắc anh ấy không hiểu lầm đâu, nhưng biết tin này anh ấy sẽ phải đau đơn. Chị nghĩ mối linh đầu là mối tinh trong trắng, sự yêu đương đầu tiên là sự yêu đương chân thành, xây bao nhiêu mộng đẹp, thế mà than ôi ! một ngày tan vỡ để sau này chỉ có quyền nhớ lại chuyện cũ và chỉ được gọi nhau hằng hai tiếng cố nhân.

Điểm bảo Mai :

- Có riêng gì anh Đạo đau khổ! Chị Tuyết lại không đau khổ gấp mấy hay sao? Từ nay đến ngày chị Tuyết đi ở riêng em chắc thế nào chẳng có dịp để anh Đạo gặp chị. Lúc ấy đôi bên sẽ ngỏ nỗi lòng cùng nhau để hiểu nhau.

Tuyết thở giài : _ ở đời thường có lắm nỗi éo le ! Em cũng mong anh Đạo sẽ hiều hoàn cảnh của em và em rất mong từ nay tới ngày em về nhà chồng, em sẽ được dịp gặp anh để nói cho anh biết rõ nỗi lòng của em. Khi đọc truyện Huyền- Trân Công-chúa phải hy sinh mối tình của Trần-khắc-Chung đi lấy vua Chàm, em có ngờ đâu nay em cũng ở cảnh ngộ của Công-chúa. Công chúa đã phải lấy một người xa lạ để đẹp lòng vua cha, để mang lại cho nước nhà hai châu Ô, Lý, thì ngày nay vì thanh-danh của gia đinh, vi lễ-giáo của xã-hội, em cũng phải lấy một người em chưa hề quen biết.

Nói tới đây Tuyết rơm rớm lệ. Nàng bâng khuâng nghĩ lại những ngày đi chơi núi, chơi sông cùng các bạn và Đạo. Nàng quên làm sao được những lúc cùng Đạo chỉ non thề biển, mong cùng nhau mai sau như cành. chim liền cánh, như cây liền Thấy bạn buồn, Hòa khuyên :

20Trang sách 20KÝ VÃNG - Có lẽ đó là số mệnh 1 Chị chẳng nên buồn. Vả chăng như chị đã viết cho em, chị muốn hy-sinh để làm đẹp lòng thầy u chị, và để rút kinh nghiệm ngõ hầu mai sau không làm khô các con. Chúng ta sống ở thế hệ mới cũ xung đột này, chủng ta đành phải tùy hoàn cảnh theo mới hoặc theo cũ. Chủng ta là những quân cờ của đôi bên mới cũ, sự hy-sinh của chúng ta rất có ý nghĩa, dù hy-sinh cho mới hay cho cũ.

Mấy cô vừa nói truyện vừa đi đi lại ở mé sau trường cho đến lúc ba tiếng trống báo hiệu hết giờ chơi.

Trong lúc giắt nhau xếp hàng vào lớp, Tuyết bảo các bạn :

- Em định đến học với các chị tuổi học cuối cùng để tìm ở các chị một nguồn an ủi. Tinh bằng hữu thiêng liêng sẽ giúp em chịu đựng mọi thử thách trong sự hy- sinh này. Đúng như chị Hòa nói, em chỉ là một quân cờ trong cuộc mới cũ tranh chấp.

21Trang sách 21KÝ VÃNG VI Ngọn núi Thiềm đứng sừng sững bao trùm ha làng Thị-Cầu, Phương-Vỹ và Thanh-Sơn. Ngọn núi này trước là của chung ba làng, dân chúng thưởng cùng nhau lên núi hái sim, đốn củi. Về sau một người Pháp được Chính-Phủ Pháp cấp cho làm đồn điền, và dân ba làng không được lai vãng tới r núi để đón củi, hái lá chặt cây như trước.

Tuy nhiên, vì ở trên núi mát, lại có nhiều chỗ rất tĩnh mịch nên hàng ngày vẫn có người lên núi. Học sinh các trường Bắc-Ninh, Đáp-Cầu và vùng làn cận rủ nhau tới để ngắm cảnh. Đứng trên đỉnh núi, tầm mắt trông xa được gần hết phong cảnh của miền trung du này. Về phía Tây và phia Nam. có hai ngọn núi Chu và núi Đèo liền chân với núi Thiềm tạo nên hai thung lũng, có nhà cửa của dân chúng hại làng Thị-Cầu và Thanh-Sơn.

Về phía Đông, chân núi ăn liền với một cánh đồng lan rộng xa xa tới tận chân trời. Ở giữa cánh đồng, thỉnh thoảng nỗi lên một vài làng có tre xanh bao bọc. Về phía Bắc là thành phố Đáp-Cầu rồi đến con sông Nguyệt-Đức, nước trong xanh, lững lờ chảy với dăm bảy con thuyền, trôi theo giòng nước.

Phía Đồng, sườn núi Thiêm có một hòn đá lớn, dân quanh vùng quen gọi là hòn đá Ba Trồng, vi hòn đá trông như có ba hòn đá trồng lên nhau tạo thành.

Ở gần hòn đá có mấy cây thông; dưới gốc thông là những cây sim với hoa tim ngắt, những cây mua với hoa tía chói khiến cho khung cảnh nơi đây rất nên thơ, Cỏ lạ hoa thơm, thông reo vi vút và điểm vào đấy vài tiếng chim ca như muốn làm cho bức tranh thiên nhiên

22Trang sách 22KÝ VÃNG càng thêm linh động. Vài chiếc bướm vờn hoa, vài lá khô sào-sạc rụng. Ngoài ra nơi này thật yên tỉnh. Không trung trong vắt không mảy may gợn bụi. Thoang thoảng một mùi hương thơm tinh-khiết bao trùm lấy cỏ hoa.

Mai, Điêm, Hòa với hai bạn trai là Đạo và Hoàn đang cùng nhau ngồi trên hòn đá Ba Trồng. Giữa khung cảnh hoang vu với cách phục sức dản dị và gọn ghẽ trông họ như một bọn tiên-đồng, ngọc-nữ ở một động tiên nào gần • đấy. Lời nói nhẹ nhàng liếng cười trong trẻo như reo nguồn sống cho cảnh non xanh.

Trời đã hơi về chiều. Ánh nắng siên-khoai xuyên qua khe lá, rung rinh trên mặt lá, trên ngọn cỏ, và trên cả những tà áo màu của mấy nữ sinh.

Bọn năm người này tới đây đã làu. Họ đã cùng nhau • đi tản bộ vào trong các bụi cây và mỗi người đã hái được một bó hoa dại sặc-sỡ rất đẹp. Đi mệt, họ rủ nhau ngồi nghỉ ở hòn đá Ba Trồng. Đạo hỏi Hòa :

- Có lẽ Tuyết không đến chăng. Tuyết hẹn gặp chúng minh vào lúc bốn giờ, bây giờ da gần năm giờ rồi. Xưa nay Tuyết có sai hẹn như thế này bao giờ đâu.

Hòa đáp :

- Em tin thế nào Tuyết cũng tới. Nếu Tuyết tới muộn chắc hẳn phải có lý do gì. Trước kia khác, bây giờ khác.

Trước Tuyết chỉ là học sinh như chúng minh, ngày nay Tuyết đã sắp là một người vợ, chắc hẳn là thày u Tuyết phải lưu ý tới Tuyết nhiều hơn. Tuyết đến đây cũng đi lén-lút, nếu thày u Tuyết rõ chắc là Tuyết không tới được. Muốn đến đày Tuyết phải kiếm một cớ gi, và chính vì thế nên Tuyết đã tới chậm.

Mai nói thêm :

- Tuyết cần gặp anh lắm. Hôm nọ Tuyết cho chúng em biết hôm qua là ngày nhà trai mang trầu cau đến trạm ngõ. Chắc hôm nay Tuyết hơi bận. Tuyết có nói

23Trang sách 23KÝ VÃNG là nhà trai chắc sẽ xin hỏi và xin cưới ngay. Tuyết chỉ lo từ nay đến ngày cưới không được gặp anh.

Vừa lúc ấy từ phía chân núi, mẻ làng Thị-Cầu, có một thiếu nữ đang vượt qua bãi tha ma của làng này, để đi về phía hòn đá Ba-Trồng. Thiếu nữ đầu vấn khăn mặc áo trắng quần đen, như có vẻ vội vã, hấp tấp bước theo những con đường cỏ mòn lên núi.

Thiếu nữ đó là Tuyết. Nhà nàng ở xóm Đông làng • Thị-Cầu, giáp ngay chân núi.

Nàng nhớ lời hẹn gặp các bạn ở hòn đá Ba-Trồng vào lúc bốn giờ ngày thứ năm đó. Nàng đã khẩn khoản với Hòa để mời hộ Đạo tới cho nàng được gặp Đạo một lần cuối cùng trước khi nàng về nhả chồng.

Lẽ ra nàng định tới nơi gặp gỡ từ lâu, nhưng vì ở nhà nàng luôn-luôn có khách tới mừng nàng, nàng không thể rời bỏ ra đi được. Ngày hôm trước, nhà cụ đồ Trân ở Phương-Cầu đã mang lễ trạm ngõ tới..

Vừa đi vừa nghĩ tới cái cảnh lễ trạm ngõ nó đã bắt đầu ràng buộc nàng với gia đinh cụ đồ Trân. Nàng không ngò chỉ có một buồng cau với mấy bao chè, đặt trên chiếc mâm thau, có phủ vuông nhiễu đỏ, cũng đủ khiến nàng sắp phải bước sang một giai đoạn mới của cuộc đời.

Lễ trạm ngõ đã cho nàng biết mặt Soạn, con trai cụ đồ Trân. Anh chảng đã lúng túng trong cặp áo đoạn với chiếc quần ống sớ khi bước chân vào nhà vợ chưa cưới.

Đôi giầy gia-định đen bóng như muốn bắn đi theo chân anh bước. Anh ngượng-nghịu, mặt bẽn-lẽn. Thỉnh-thoảng anh lại đưa tay nắn lại chiếc khăn lượt chữ nhân trên tầu, có lẽ vi anh thấy tay bỏ không, không cử động gì thành quá trơ trễn.

Trông Soạn hiền lành, đúng như lời u Tuyết đã nói với nàng, nhưng ở cái hiền lành của Soạn, Tuyết thấy thiếu cái linh hoạt. Tuyết chắc chắn Soạn là một

24Trang sách 24KÝ VÃNG chàng trai biết vâng lời cha mẹ lắm. Việc lập gia đinh với Tuyết chính không phải do Soạn chủ trương, mà là cụ Đồ Trân quyết định. Thực ra Soạn có biết Tusết là ai đâu !

Tuyết chép miệng :

- Thế còn gì là yêu đương nữa !

Tuyết nghĩ tới ngày mới biết Đạo. Nàng gặp Đạo ở nhà Mai. Đạo là bạn của Thản anh Mai. Đạo và Thản cùng học ở trường Bưởi. Hôm ấy là một buởi chiều chủ nhật, Thản và Đạo đang sửa soạn cùng ra tàu đi Hà-nội, kịp buổi sáng hôm sau đi học thì Tuyết, Điểm và Hòa giắt nhau tới thăm Mai. Qua mấy câu giới thiệu, bọn họ quen nhau.

Cùng tuổi xanh lại cùng là bạn học sinh, sự quen nhau rồi thân nhau giữa họ rất dễ dàng. Ngay chiều hôm đó bọn nữ-sinh, theo lời đề nghị của Mai, cùng đi tiễn chân Thản và Đạo tại ga Bắc-Ninh. Tại đây họ lại gặp Hoàn, cũng là một học-sinh trường Bưởi.

Quen nhau từ ngày ấy, Đạo và Tuyết trở nên thân nhat và tình yêu trong trắng nấy nở giữa tình bằng hữu chân thành. Tuyết thấy Đạo là một chàng trai thẳng thắn, hoạt bát, Đạo thấy Tuyết là một thiếu nữ kiều-diễm, khả ái. Với những buổi đi chơi, với những câu chuyện hôn nhiên, đôi trái tim thấy cùng nhau hòa nhịp và họ cùng nhau bàn tính xây bao nhiêu mộng đẹp về tương lai. Đôi bên vẫn định, chở tới ngày Đạo học xong ban thành chung sẽ cùng tính đến chuyện trăm năm. Đạo đã trình rõ bố mẹ niềm yêu thương của minh, và ông bà thân sinh ra Đạo, chiều con, đã nhờ người so đôi tuồi của Đạo và Tuyết để xem đôi trẻ có hợp số nhau không!

Tuyết có ngở đâu bố mẹ nàng lại sớm lo tới việc nhân duyên của nàng như vậy. Từ khi được tin cha mẹ định gả chồng cho mình, đã mấy lần Tuyết muốn thủ thật với mẹ tình yêu đối với Đạo, nhưng suy đi nghĩ lại Tuyết thấy dù nàng có thú thật cùng mẹ cũng vô ích. Hơn nữa quạ

25Trang sách 25KÝ VÃNG những câu nói của mẹ nàng, có lễ bà cụ đã mong manh biết truyện yêu đương của con.

Tuyết đã đi gần tới hòn đá Ba Trộng. Nắng chiều diu dịu theo với mặt trời càng sế về Tây.

Qua những bụi cây, Tuyết thấp thoáng thấy bóng các bạn ở hòn đá Ba-Trồng.. Mai cũng đã trông thấy Tuyết.

Nàng chỉ và bảo mọi người :

- Kia chị Tuyết kia rồi. Em biết thế nào chị Tuyết cũng đến.

Mấy người chạy ùa về phía Tuyết.

Hòa nói :

- Sao chị Tuyết đến muộn thế, các anh ấy và chúng em đợi lâu quá.

Tuyết xin lỗi các bạn, nói rõ vì bận khách đến qủá nhiều. Tuyết nói : chết - Họ đến mừng em, họ có biết đâu rằng em đã nửa cõi lòng.

Đạo bảo Tuyết :

- Tôi thấy các anh chị nhắc lại lời Tuyết. Tôi rõ bụng Tuyết lắm, Dù sao tôi cũng xin chúc Tuyết được hưởng đầy đủ hạnh-phúc.

Tuyết cúi đầu im lặng. Trong lúc đó bọn Hòa, Điểm, Mai và Hoàn ra hiệu giắt nhau đi chỗ khác để mặc cho đôi bạn cùng nhau đứng lại bên hòn đá Ba Trồng.

Có lễ họ muốn nói với nhau nhiều lắm, nhưng có lễ họ cũng không biết nói những điều gì. Lúc ở nhà ra đi, Tuyết tưởng như sẽ trút hết nỗi lòng cho Đạo rõ, nhưng giờ đây nàng lại nghẹn ngào. Còn Đạo chàng cũng định trách móc Tuyết mấy câu gay gắt nhưng trông thấy Tuyết chàng lại thấy mình là độc-ác. Đạo đã thông cảm mối tâm-tư của Tuyết qua vẻ áo não của nàng.

Hai người đứng bên nhau đến mười phút, không ai nói với ai. Tuyết đưa tay vân vê tà áo, còn Đạo thì ngắt những chiếc lá ở một bụi cây bên cạnh.

26Trang sách 26KÝ VĂNG Ánh nắng nhạt rập rình qua ngọn cỏ lá cây. Vài con riu. nhởn-nhơ bay lượn. Lũ chim khuyên bướm sặc-sỡ như những kim thông rít ở một bụi rậm. Gió thôi qua rên-rĩ.

Thấy đứng bên nhau đã quá lâu, Đạo hỏi Tuyết : . - Tuyết hẹn tôi ra đây có việc gì ? Sao Tuyết không nói lại yên lặng thế ?

Tuyết giật mình như tỉnh một cơn mơ. Nàng bảo Đạo :

- Xin lỗi anh Đạo nhé .Em khở quá. Em muốn gặp anh để súi hết nỗi lòng với anh, nhưng em chắc trông em như thế này anh cũng đã thừa hiều em định nói những gì.

Em chỉ biết xin anh tha thứ cho em, và xin anh nhớ cho rằng. dù em không được cùng anh như cây liền cành, như chim liền cánh, bao giờ em cũng sẽ nhớ tới mối tình đầu tiên bất diệt của đôi ta. Em chỉ oán giận • lễ-giáo Việt-Nam quá khe-khắt và gia đình em quá nệ cỏ.

Em xin cầu chúc cho anh, trên đường đời sẽ gặp đưọc một bạn tri-âm xứng đáng hơn em, và anh sẽ có một tương lai sáng-lạn.

Đạo đáp :

- Tri-âm của tôi ai còn bằng Tuyết ! Tương lai của tôi còn gị hơn Tuyết nữa ! Tòi rõ Tuyết đau khở, nhưng tôi còn đau khổ hơn. Không hiều sao hóa công lại khe khắt với chúng ta vậy. Mỗi tình đầu tiên đã lở đở.

Tuyết rơm rởm nước mắt. Nàng muốn nói nhiều với Đạo lắm, lần này là lần cuối cùng nàng gặp Đạo trước khi về nhà chồng. Nước mắt đã làm nàng nghẹn lời.

Đôi bên lại yên lặng trong giây lâu. Vừa lúc ấy bọn Mai, Điểm đã quay trở lại. Tuyết gạt nước mắt và gượng gạo nói với các bạn :

- Trời mát quá, phong cảnh nên thơ quá các chị nhỉ. Em tiếc rằng rồi đây em sẽ không còn được đi chơi với các anh chị như ngày nay nữa.

27Trang sách 27KÝ VĂNG Nhà ông Hàn Lâm hai hôm nay nhộn nhịp. Cô Tuyết con gái ông lấy chồng.

Ông Hàn là một nhà khá giả lại là người có chức-sắc nên khách khứa trong làng ngoài tổng rất nhiều.

Năm gian nhà chính, hai trái nhà ngang ba gian đều đông khách. Ông Hàn Lâm đã phải cho cất rạp ở giữa sân mới đủ chỗ cho khách ngồi.

Người nhà tấp nập bận rộn. Nào lo làm cỗ, nào lo tiếp khách, lại lo dọn dẹp mỗi khi một tốp khách ăn uống xong.

Từ hôm qua ông Hàn đã cho giết hai con lợn, một con bò, lại còn gà vịt ngoài không kể.

Một gian nhà bếp để riêng bày cổ. Những mâm cỗ, bày la liệt đủ giò, nem, ninh, mộc với các hánh tráng miệng cổ truyền :

Bánh trưng, bánh tràng gừng, bánh su sê, bánh cốm.

Những mâm cỗ theo đà khách tới được chuyền lên nhà trên, nhà ngang hoặc ngoài rạp.

Giường phản mọi ngày ở trong nhà, hai hôm nay được khiêng kê ra ngoài rạp. Trong nhà, những chiếc chiếu cạp điều trải ngay xuống nền gạch, là chỗ khách khứa ngồi ăn.

Trên những chiếc chiếu những mâm cỗ sắp thẳng hàng với các bát đồ nấu, các đĩa thức ăn đầy, bên những chai rượu cao lềnh-khềnh.

28Trang sách 28KÝ VÃNG Khách ăn cỗ cười nói ồn ào. Chỗ này gợi lấy thêm cơm, chỗ kia lấy thêm nước canh ríu rít. Họ mời mọc nhau ân cần, khen món này ngon, chê món kia dỏ. Mùi rượu sặc sụa bốc lên.

Từng lúc, lại có một tốp khách mới tới mừng ông bà Hàn. Tiếng chào mời vọng ran, và sau đó một tràng pháo của khách đốt để mừng cô dâu. Khói pháo tỏa mù, mùi thuốc pháo thơm khét. Sác pháo hồng bắn tung. Sau tràng pháo lũ trẻ con xúm nhau vào cướp pháo sịt. Thật là tưng bừng nhộn nhịp.

Ây cảnh nhà ngoài vui vẻ như thế, mà Tuyết ở trong buồng với các cô bạn Mai, Hòa, Điểm đến mừng lại khác hắn. Nàng buồn rời rợi mặc cho các bạn sắp sửa hộ nàng quần áo cưới. Ba cô bạn thấy Tuyết buồn, tim cách nói truyện để khuây nỗi sầu của bạn. Đồng thời các cô chia nhau, người chải đầu, người vấn khăn, người mặc quần áo hộ Tuyết.

Điểm ngắm Tuyết rồi nói:

- Trông cô dâu xinh lắm rồi, nhưng xin cô tươi tỉnh lên đôi chút chứ ai lại ngày vui mừng mà cô dâu lại định vác cải mặt đị đưa đám thế kia về nhà chồng hay sao ?

Hòa cũng nói theo :

- Thôi vạn sự đều do tiền định. Tuyết đã chịu lấy chồng thì nên chịu cả sự đau khổ nữa.

Tuyết đáp ;

- Thì em có phàn nàn gì đâu. Nét mặt là phản ảnh của tâm tư. Em muốn tươi tỉnh lầm, em muốn vui vẻ lắm, nhưng lòng em không rộn ràng lên được thì làm thế nào.

Mai nói :

- Thì Tuyết nên cố gượng làm mặt vui, chứ em tin chắc với vẻ mặt thế kia của Tuyết, thày để Tuyết chắc sẽ nghĩ ngợi lắm.

29Trang sách 29KÝ VÃNG Điểm lại nói khỏi hài :

- Hay là nếu Tuyết không tươi tỉnh lên được thì Tuyết khóc đi vậy. Khóc đi cho đúng với câu cô thi :

Khốc như thiếu-nữ vu quy nhật Tiến tự văn-nhân lạc đề thơ Câu khôi hài của Điểm làm Tuyết bật cười. Hòa và Mai cùng cười theo. Mai bảo Điểm:

- Điểm chỉ được cái khôi hài. Trường hợp nào Điểm cũng khéo khôi hài được.

Điềm đáp : _ Chị tính đời người được mấy gang tay, tội chi mà mua não chuốc sầu. Em bao giờ cũng lấy cái vui để đối phó với mọi hoàn cảnh.

Hòa bảo :

- Sao Điểm nói giống anh Đạo thế. Hôm qua anh Đạo đến thăm em cũng nói vậy. Anh có gửi lời em để chúc mừng Tuyết và có đưa em một chiếc kim vàng để Tuyết cài đầu. Anh Đạo nhờ em nói với Tuyết rằng, Tuyết cần phải lấy sị vui vẻ để đối phó với hoàn cảnh. Anh Đạo chỉ mong Tuyết được sung-sướng, còn về phần anh, không hao giờ anh sẽ quên được Tuyết.

Vừa lúc ấy bà Hàn ở ngoài hước vào. Bà nhìn con gái và ba cò phù dâu Bà hảo các cô :

- Nhờ các cô sửa soạn cho em giúp tôi nhé. Em nó ương lắm đấy. Nó cứ hảo tôi nó không thích lấy chồng.

Cô nào cũng nói vậy rồi cô nào cũng có chồng hết.

Bà ngắm con gái. Có lễ bà nhận thấy vẻ trễ rải ở con nên bà hảo :

- Con sửa soạn cho chóng xong đi. Sắp tới giờ hoàng đạo rồi ! Có lẽ nhà trai sắp tới rồi đấy. Con vui vẻ tươi tỉnh lên chứ. Ai lại đi lấy chồng mà mặt ủ-rột thế kia.

Tuyết bảo mẹ:

30Trang sách 30KÝ VÃNG nhà trai tới con sẽ sửa - Vâng u cứ đi ra. Lúc nào soạn xong.

Rồi muốn cho mẹ vui lòng, nàng gượng cười và nói :

- Con có ủ-rột đâu, ở trong buồng tối, u trông vậy đấy. Vả lại sắp lấy chồng, trong lòng con rộn ràng, vẻ mặt cũng khác ngày thường.

Ngoài sân lại có tiếng pháo. Lại một tốp khách tới mừng, bà Hàn bỏ con chạy vội ra.

Tuyết bảo các hạn :

- U em giản dị quá. Có lễ cho ai lấy chồng cũng là sung-sưởng cả. Thế thì làm gì còn có cầu xép dầu ép mỡ ai nỡ ép duyên ». Sự thật từ hôm ăn hỏi tới nay em càng buồn hơn. U em chắc là cũng nhận thấy thế, nhất là khi u em dục em đi sắm cưới, bốn năm lần em . mới chịu đi. Em cứ bảo u em là mặc quần áo thường cũng được, chẳng cần may thêm cho tốn tiền. Sau vị nế u em quá, em mới may những quần áo này. Các chị tính lấy chồng như em thì còn vui vẻ gì, sung-sướng gì mà hớn hở sắm với sửa, Tuyết thở giài. Rồi nói tiếp :

- Miếng trầu làm dâu nhà người ! Từ hôm thày u em nhận trầu trạm ngõ của đằng nhà cụ đồ, rồi đến lễ ăn hỏi thì em không còn là người của em nữa. Em đã bắt đầu là người của gia-đinh cụ đồ từ đó và hôm nay người ta sắp sửa đến sỏ thừng vào mũi để lôi em đi đúng như các cụ vẫn nói.

Có lẽ em là một nữ-sinh học chữ Pháp đầu tiên sẽ làm dâu một gia-đình cổ ở nhà quê. Em sẽ cho mọi người biết sự hy sinh nhẫn nhục của một người mới cũng như tất cả đức tính của mới để đừng ai có một quan- niệm sai lầm về mới của chúng ta. Lát nữa các chị xem, sẽ vui vẻ, như không hề đã bị một vết thương lòng. em Điểm nói :

- Phải chị nghĩ thế đúng lắm. Em thấy các cụ cổ cứ

31Trang sách 31KÝ VÃNG cho mới chúng ta là hư. Chúng ta phải tỏ ra không phải chúng ta hư mà chính là các cụ ích kỷ.- Có bóng người bước vào buồng. Ấy là bà Hàn và cô giáo dạy Tuyết. Tiếng pháo vừa dứt là tiếng pháo của cô giáo đến mừng Tuyết.

Thấy cô giáo tới, Tuyết và ba cô hạn đứng lên chào.

Cô giáo ngắm Tuyết rồi nói : :

- Trồng cô dâu xinh quá. Chặc là chú rẻ phải sung- sướng được sánh vai với một trang thục-nữ như chị Tuyết. Còn các cô phù dâu nữa, bao giờ các cộ cho tôi ăn cỗ.

Bà Hàn cũng nói tiếp :

- Con gái lớn phải lấy chồng. Hôm nay các chị phù dâu em, rồi hôm khác sẽ đến lượt các chị.

Hòa nói :

- Thưa bác, chúng cháu còn lâu lắm ạ. Chúng cháu còn cố đi học. Vả lại, nhà chúng cháu nghèo, ai người ta thèm lấy.

Bà Hàn cười bảo:

- Thế dễ nhà tôi giàu. Các cô thì cô nào cũng muốn đi học cả. Học vấn để cho đàn ông.

Tuyết bảo mẹ:

- V cứ làm như đàn bà con gái không ai học được cả.

Đời xưa chẳng có người đỗ nữ tú tài, tiến sĩ hay sao ?

Sở Vân đấy giả trai đi thi chẳng danh chiếm bảng vàng là gì.

Cô giáo bảo Tuyết :

- Đã đành rằng thế, nhưng nam ngoại, nữ nội, đàn bà cần lo việc trong nhà nhiều hơn. Chị lấy chồng, phải lo việc gia-đinh. Học vấn sẽ chỉ giúp chị để chị lo tròn bỗn-phận người dâu thảo, người vợ hiền và ngượi mẹ đức hạnh.

32Trang sách 32KÝ VÃNG Tuyết thưa:

- Thưa cô con cũng nghĩ như vậy. Và con cũng hiểu, đời con lừ bôm nay đã bước sang một đoạn đường mới, sướng hay khổ cũng còn là tùy ở hoàn cảnh sau này. con Bà Hàn mời cô giáo ra ngoài nhà sơi nước, nhưng cô giáo muốn được ở lại để nói truyện với Tuyết một lát. Bà Hàn xin lỗi cô giáo ra đi.

Cô giáo bây giờ mới bảo Tuyết.

- Tôi rất khen chị Tuyết. Tôi đã biết rõ truyện của chị. Tôi qúy chị lắm. Sau này nếu chị có điều gì thắc mắc, chị có thể tới gặp tôi, tôi sẽ bàn giúp. Tôi cũng mong chị sẽ được sung-sướng với cuộc hôn-nhàn này.

Tuyết thẫn thờ không đáp lại.

Bên ngoài sân lại có tiếng phảo nổ.

33Trang sách 33KÝ VÃNG VI - A ha, Cô dâu đâm đầu vào bếp, chú rể đội rế lên đầu! Chị Tuyết ơi, bao giờ chị đâm đầu vào bếp !

Mấy đứa em Tuyết sau khi tranh nhau cướp pháo sịt với lũ anh họ, rủ nhau vào phòng Tuyết. Con Lan - lên tám tuổi, nghe bai thắng anh là Tâm lên mười và Vinh mười hai tuổi, xúi reo lên và hỏi chị như vậy.

Tuyết mắng Lan :

- Lan hỗn nhé, ai bảo Lan được nói thế, chị đánh đòn bây giờ.

Lan vênh mặt lên bảo chị :

- Em cứ nói, chị chẳng phải là cô dâu là gì. Anh Tâm và anh Vinh cũng nói thế.

Tuyết mắng Tâm và Vinh :

- Hai thằng ranh con chỉ xúi em nói hỗn. Rồi tao bảo cho chúng mày !

Điểm cười bảo Tuyết:

- Sao lại mắng chúng nó! Cô dâu đâm đầu vào bếp là đúng lắm rồi.

Câu nới của Điểm làm cho Tuyết bật cười. Hòa và Mai cũng cười theo. Ba đứa trẻ lại vỗ tay theo :

- Cô dâu đâm đầu vào bếp, chú rở đội rế lên đầu.

Vừa reo chúng nó vừa giắt nhau đi ra. Trước khi đi ra khỏi phòng con Lan còn quay lại bảo Tuyết :

«Trông chị Tuyết diện quá. Đúng là cô dâu đẹp !»

34Trang sách 34KÝ VÃNG Câu nói ngây thơ của Lan làm Tuyết và ba cô bạn đều mỉm cười. Tuyết nói :

- Chỉ trẻ con là sung sưởng, vô tư lự.

Cô giáo lúc trước đã ra khỏi gian phòng, vừa quay lại. Cô bảo Tuyết và ba cô:

- Giờ hoàng đạo đã đến rồi, cô dâu sửa soạn mau lện. Và cả các cô phù dâu nữa.

Hòa thưa :

- Thưa cô chúng con sửa soạn xong cả rồi ạ:

Ngoài đầu xóni có tiếng pháo nổ. Một cô em họ Tuyết chạy vào bảo chị :

- Họ nhà trai đã đến đầu xóm !

Tuyết hững hở trả lời :

- Họ đến thi đến chứ sao !.

Cô em họ ngắm chị và ba cô phù dâu nói :

- Trông chị đẹp như Hạnh Nguyên trong truyện Nhị độ Mai! Chị sung sướng qúa ! Em ước gì sau này cũng được may mắn như chị.

Nói xong cô đứng tần ngần nhìn hết Tuyết, lại đến Mai, Điêm, Hòa. Hôm nay với bộ quần áo mới, với đồ trang sức lộng lẫy, trông các cô có đẹp hơn mọi ngày thật, nhất là Tuyết thi nàng lại nỗi bật lên trong gian buồng mở mở sáng. Đôi mắt nàng trong và đen lánh. Má thắm, môi hồng, tóc mây, hàm răng đều đặn như hạt lựu. , điệu nàng nhẹ nhàng uyển chuyên với cái vẻ buồn Dáng uể oải, trông nàng như một ngọc nữ vừa đi hái hoa mỏi mệt trở rề.

Khi cô em họ đi khỏi, thi ở phía cổng có tiếng lào xào. Họ nhà trai đã đến.

Gian phòng Tuyết ở ngay đầu cổng, trông thẳng ra ngõ, có một cửa sở tò vỏ nhỏ nhìn rõ thông thống lối đi trong xóm.

35Trang sách 35KÝ VẤNG Nghe tiếng lào xào, Mai, Điểm và Hòa cùng chạy nhìn qua chỗ cửa tò vò trên để ngắm đám đưa rể.

Ngay sát cồng một lũ trẻ hàng xóm đang cùng nhau chăng giây để đón đám đưa rế. Cứ hai đứa lại một cái thắt lưng hồng, chúng chăng ngang lối đi. Có một em bẻ độ chừng mưoi tuổi lại chăng một mình. Em buộc một đầu giây vào một gốc cây nhỏ bên kia đường, còn em cầm đầu giây bên này, đứng chở đám đưa rễ tới cũng như các em khác. Các em nói chuyện với nhau oang oang, vui vẻ lắm. Các em đố nhau biết nhà trai sẽ phát cho mỗi em bao nhiêu tiền. Các em cười nói nghĩ tới nón tiền sắp nhận được với nét mặt hân hoan. Có một nhà mang cả hương án ra đón đám đưa rễ. Trên hương án có bùy đủ đồ ngũ sự và thắp hương nghi ngút. Một bánh pháo toàn hồng treo sẵn ở bên hương án chỉ chờ châm hương đốt.

Đám đưa rễ đã đi gần tợi công nhà cô dâu. Đi đầu là một cụ già vào khoảng 70 tuổi, mặc áo thụng xanh, đội chiếc khăn nhiễu tam giạng. Tay cụ cầm bó hương nghi ngút khói. Đi sau là một người đội mâm thau chè cau, trên có phủ một vuông nhiễu đỏ. Rồi các ông chú, hà bác, chú rẻ và các cậu phù rẻ gồm những chàng trai nhanh nhẹn, chàng nào chàng nấy quần áo bảnh bao, lịch sự, áo đoạn đen, quần ống sớ, khăn chữ nhân sếp nếp, nét mặt tươi tỉnh, cùng nhau nói nói cười cười.

Chú rể cũng khăn chữ nhân, áo gấm lam trần, quần trắng ống sớ. Nếu chàng không phân biệt với bọn phù rể bởi chiếc áo gấm lam, thì trông nét mặt bễn lễn của Soạn, mọi người cũng rõ ngay chằng là chú rế.

Một bà mặc áo tir thân, vấn đầu nhung, trạc ngoại ba mượi tuổi bưng cơi trầu mời mọi người phù rễ.

Khi đám đưa rể đi qua, dân hai bên hàng xóm đỏ nhau ra nhìn, cùng nhau chỉ chỏ vào Soạn bàn tán.

36Trang sách 36KÝ VÃNG Đám đưa rể đã đi tới chỗ các em bé đứng chăng giây. Mùi trâm thơm ngào ngạt, xen lẫn mùi khói pháo. , trai, một người đàn ông đứng Trong đám bọ nhà tuổi, ra phát tiền cho các em bé đứng chăng giây, mỗi đứa ba đồng xu mới. Các em nhận tiền, cuộn thắt lưng lại để đảm cưới đi qua. Cũng có em chê ba xu là ít lãng nhằng không chịu cuốn giây, thì người cho tiền lại dúi thêm một xu nữa.

Các em nhận tiền xong, cùng nhau vui vẻ vỗ tay reo:

Chú rẻ đợi rế lên đầu. Chúng mày ơi, rế của chú rẻ là một cải khăn tầy vố. Thế là chúng nó cười ầm lên làm Soạn càng thêm bễn lễn.

Khi tới nơi có bày hương án, nhà trai đặt lên hương án một phong giấy hồng, trong có tiền. Người bày hương án nhận phong giấy đốt bánh pháo và dẹp hương án để đám đưa rễ đi qua.

Đám cưới đã đến công nhà Tuyết. Cánh cồng đã đóng từ bao giờ. Theo lục lệ cổ truyền, nhà gái thường đóng cửa khi nhà trai tới. Việc đóng cửa này cũng không ngoài mục đích như cuộc chặng giây của các trẻ em, hoặc người bày hương án ngoài ngõ, có khác chăng, đằng này chỉ do chính các em cô dâu đóng cửa, để đòi nhà trai một món tiền.

Cưới xin là một việc vui mừng, đã vui mừng phải tốn tiền. Tiền cưới còn có nữa là tiền đóng cửa chăng giậy. Cái áo còn lo được nữa là cái giải.

Trong khi đám đưa rể còn chờ mở cửa, lân bang hàng xóm kéo nhau tới vây quanh đám cưới nhìn tận mặt chủ rẻ. Có người nói:

- Trông chú rế nhà quê quả, thế mà lấy được cô Tuyết vừa tân thời lại vừa đẹp. Hoài hạt ngọc cho ngâu vây.

Những lời phê bình của mọi người khiến mặt chú rẻ đỏ ửng, tai nóng bầng. Chú rễ tìm cách nói truyện với các người phù rễ đề khỏi ngượng nghịu.

37Trang sách 37KÝ VÃNG Những lời phê bình của hàng xóm cũng như tiếng reo của trẻ em đã lọt qua cửa sổ tò vờ vào buồng Tuyết.

Tuyết nghe rõ hết. Điểm, Mai và Hòa cũng thầm thì về những lời nói vô tình ấy.

Mé trong cổng lũ em Tuyết cùng người nhà đứng để chờ nhận tiền mở cửa. Một gói giấy hồng, trong bọc hai đồng bạc hoa sòe được luồn qua khe cửa. Vinh sung sướng cầm gói bạc, một ông chú rút then cửa. Cửa mở tung ra. Lũ trẻ hàng xóm chạy ồ vào, chen lẫn cả đám đưa rể.

Một người trong họ nhà trai đốt một bánh pháo Long- Chậu toàn hồng. Sác pháo bay phấp phới, mùi khói tỏa mù, Lũ trẻ con rãn ra rồi lại sấn vào để tranh nhau cướp những chiếc pháo không nồ. Phảo nổ bắn tung làm mấy bà mấy cô họ nhà trai phải lùi lại, vừa lùi vừa ngắm những chiếc áo tư thận màu hạt rẻ hoặc màu gị, chỉ sợ sác pháo bén cháy mất áo.

Ở trong nhà mọi người họ nhà gái, trừ Tuyết và các cô phù dâu, đều bỏ hết mọi công việc, đô xô ra để xem mặt chú rề,. Mấy bà cô bà di của cô dâu dã chỉnh chạc ngồi ở trên chiếu cạp điều để chờ tiếp khách và . để hạch nhà trai.

Các bà nghĩ và các bà đã nói ra miệng: nhà gái chỉ có quyền trong lúc này, chứ một khi nhà trai đã đón dậu xong quyền nhà gái cũng hết. Việc đó hầu như một cổ lệ. Và bao giờ các bà cô, bà bác, bà dì cùng là những người nói nhiều trong cái việc vui mừng của con cháu. vào trong sân Ông bà Hàn Cụ già câm hương đã đi và họ nhà gái ra mời đón. Một người chủ Tuyết đón lấy bó hương của cụ.

Họ nhà trai đã vào tới sân. Họ nhà gái xúm nhau lại chỉ chỏ, khiến cho Soạn càng thẹn thùng.

Họ nhà gái mời họ nhà trai ngồi vào hàng chiếu cạp điều bên tay trái bàn thờ, lúc đó. đã thu giọn gọn ghẽ.

Một người để mâm thau trầu cạu đặt lên bàn

38Trang sách 38KÝ VĂNG thờ, bó hương của họ nhà trai đã được cắm vào bình hương đang nghi-ngút.

Một người họ nhà trai nói cùng ông bà Hàn :

- Một năm mới có một tháng, một tháng mới có một ngày, một ngày mới có một giờ hoàng đạo, xin ông bà Hàn và họ nhà gái cho thấp hương để chú rẻ lễ gia-đình, Ông Hàn toan gọi Vinh đến để thấp hương thì một bà thím nói :

- Thưa với họ nhà trai, việc vui mừng của các cháu các cụ kén giờ hoàng đạo phải lắm, nhưng dù sao việc gả bán cũng phải có đầu đuôi. Cháu Tuyết là con gái mới lớn lèn, việc xin lễ dẫn cưới, mong các cụ cho biết có đúng như lửi ông bà Hàn chúng tội xin không ạ !

Họ nhà gái nhìn nhau, rồi một bà, giáng chừng là bà • cô hay bà di chú rễ nói :

- Ông bà Đồ chúng tôi cũng hiểu ông bà Hàn bên này dơ cao đánh khễ, nên việc sính-lễ, không được đủ như lời nhà gái đã thách, nhưng dù sao, cũng không dám thiếu nhiều, Nhà gái thách mười thì nhà trai cũng cố đi được báy.

Bà Thim Tuyết lại nói :

- Ông bà Hàn chúng tôi bên này gả con chứ không phải bán lợn, chắc là nhà trai cũng hiểu. Thiết tưởng nhà trai cũng thấu rõ, không nên mặc cả để cháu Tuyết : nó khỏi tui.

Một người bên nhà trai đáp :

- Thôi thương con ngon của, chúng tôi cũng hiều ông bà Hàn bên này thương chú rế lắm nên mới có việc vui mừng hồm nay. Vả chăng có cưới thi có xin. Nhà gái có thách nhà trai chủng tôi cũng phải xin rút bởt, họ nhà gái chắc cũng vui lòng.

Bên nói qua, bên nói lại, nhưng rút cục, ông Hàn vẫn bảo Vinh, em Tuyết :

39Trang sách 39KÝ VÃNG - Con đi thắp hương để anh vào lễ.

Vinh súng sính trong bộ quần trùng áo dài với chiếc khăn trên đầu, nghiêm trang cầm ba nẻn hương do ông chú thắp sẵn để cắm lên bàn thờ. Sau đó ông Hàn vào khấn gia-tiên trước khi Soạn vào lễ. nhà trai Với công việc thắp hương. Vịnh lại được phong bao cho một món tiền.

Trong lúc đó Tuyết và các bạn ở trong huồng đã nghe rõ từng câu nói và đã nhìn qua khe cửa thấy rõ từng cử chỉ của mọi người.

Tuyết bảo các bạn :

- Các chị xem, tục lệ của chúng ta phiền phức không.

Em chắc rằng mọi sự khó khăn mà các ông bác bà thím em vừa nêu ra cho nhà trai hôm nay, em sẽ phải chịu đựng những hậu quả, Thôi đành cho nó hết thế hệ này.

Sau này đối với con cải chúng ta, chúng la cần phải cải cách lại nhiều.

40Trang sách 40KÝ VÃNG VII Hương đã cắm trên bàn thờ. Mùi hương quyện với mùi trầm nghi-ngút. Khói hương mở mở tỏa. Đèn nến sáng chưng, phản chiếu óng ánh vào bộ thất sự bày trên hương án. Một bạn phù rễ đưa Soạn chiếc áo thụng xanh. Soạn mặc vào rồi ra trước bàn thờ lễ bốn lễ và vái ba vái. Họ nhà gái xúm xít chung quanh nhà thờ để xem chú rễ lễ gia-tiên, khiến cho Soạn càng lúng túng trong chiếc áo thụng.

Soạn đã lễ xong. Ông Hàn bảo bà Hàn :

- Bà bảo con Tuyết nó ra lễ gia-tiên để chồng nó còn đi lễ các nhà thờ.

Tuyết ở trong buồng đi ra, có Điểm, Hòa và Mai đi cạnh. Mặc dầu với một vẻ buồn man mác, trông nàng vẫn đẹp một cách dịu dàng. Nàng ăn mặc quần áo mới. Đôi hoa mặt đá nàng đeo càng khiến vẻ mặt sáng sủa hơn, dưới vành khăn sa tanh đen lánh.

Tuyết quỳ trước bàn thờ, chậm rải lễ bốn lễ ba vái, nàng không nghi gì đến cư động của nàng. Năng làm theo lời chỉ dân của môt bà cô và các cô phù dâu. Lễ xong nàng đứng lên toan đi vào buồng ngay nhưng bà cô giữ nàng dừng lại, nói rằng nàng và chú rẻ còn phải mừng bố mẹ.

Đấy là cái cảnh Tuyết ngại nhất: Từ mấy hôm nọ, nàng đã nghĩ, đến lúc phải trạm trán, với Soạn.

Đã đành rằng việc phải đến sẽ đến, nhưng dù sao nàng cũng muốn tránh sự chạm trần ấy.

Nàng đứng lại ở gian nhà thờ.

41Trang sách 41KÝ VĂNG Một vị lão niên họ nhà trai nói với ông bà Hàn :

để ngồi bà ông • - Trước khi đi lễ nhà thờ, xin chú rể và cô dâu lễ mừng.

Ông Hàn gạt đi bảo:

- Thôi tôi miễn cho các cháu.

Vị lão niên họ nhà trai không chịu nói :

- Nuôi con khôn lớn gả chồng, ông bà thương cháu phải để chú rề và cô dâu lễ mừng.

Sự thật, ông Hàn chỉ gạt đi lấy lệ. Quan-niệm của cũng như trăm nghìn bậc phụ mẫu khác thời ông đó : có công sinh con, nuôi con lớn, dựng vợ gả chồng cho con, phải được hưởng cái lễ sống của con. Cổ nhân đã có câu « một lễ sống bằng đống lễ chết ".

Bởi vậy sau khi nhà trai cố gặng, ông Hàn vui lòng đứng cho con và rể lễ.

Vẫn mặc chiếc áo thụng xanh, Soạn đến lễ ổng Hàn, Soạn lễ bố vợ, nhưng chàng không nhìn lên khuôn mặt bố vợ lúc đó rất nghiêm-trang, lại thoáng qua nét hớn hở sung sướng. Ông Hàn ngồi trên một chiếc ghế bành, hai tay đặt lên hai đầu gối. Người nhà đã nhanh nhầu trải chiếc chiếu trước mặt ông. Soạn lễ ông Hàn hai lễ rưỡi. Chàng lên gối xuống gối một cách vội vàng như muốn lễ cho mau xong.

Tuyết đứng nhìn Soạn mà ngượng ngùng. Sao lễ giáo lạ lùng nhỉ ? Lại bắt người lễ sống người, thật làm hạ cả nhân cách của con người. Nàng bỗng tự nhiên đem so sánh những ý tưởng tự do nàng hằng đọc trong các sách Pháp, nhất là các sách của Rousseau và của Montesquieu với những tục lệ cỏ hủ nó ràng. buộc người. Việt-Nam. Nàng thầm mong làm sao, m.ật ngày kia những tục lệ cổ hủ sẽ không còn thấy nữa.

Soạn đã lễ xong bố vợ hai lễ rưỡi. Chàng vừa đứng thi ông Hàn bảo bà Hàn đưa cho chiếc tráp để

42Trang sách 42KÝ VÃNG trên giường thở. Ông lấy ở trong chiếc tráp ra một phong giấy hồng điều trao cho Soạn và nói :

- Thày u nghèo, không có gì cho hai con, gọi là có hai lạng vàng và năm chục bạc để các con làm vốn.

Một người phù rẻ thay Soạn nhận lấy phong giấy hồng điều. Một bà cụ họ nhà trai thay mặt chú rể hỏi :

- Ông Hàn thương chú rễ cấp vốn cho vợ chồng chú rể, chắc sau này phải ăn nên làm ra.

Bà cụ lại nói : • - Chú rễ đã lễ mừng ông Hàn rồi, còn bà Hàn đầu ra cho con nó lễ mừng."

Thấy họ nhà trai nhắc tới mình, bà Hàn chạy vội vào trọng buồng đi trốn. Một bà thím Tuyết đỡ lời bà Hàn : _ Thôi. bác cháu miễn cho chú rể. Chú rễ lễ mừng ông Hàn là đủ rồi.

Họ nhà trai nài thêm một lần nữa để họ nhà gái lại từ chối.

Bấy giờ đến lượt Tuyết.

Bà Thím bảo Tuyết :

- Thôi cháu ra lễ mừng thày u cho trọn đạo làm con trước khi xuất giá.

Ông Hàn đã ngồi trên chiếc ghế bành.

Tuyết ra quỳ lễ cha hai lễ rưỡi. Nàng không muốn lễ, nhưng nàng biết rằng không thể cưỡng nổi được với tục-lệ. Nàng đã phải hy-sinh mối tình của nàng với Đạo là cái gì cao-quí nhất thì việc lễ cha nàng trước khi về nhà chồng chỉ là một điều dĩ-nhiên.

Đối với clia mẹ cũng như đối với ông bác bà thím nàng, việc nàng lễ sống cha nàng là một cách trả ơn công sinh dưỡng. Mấy cái lễ tượng-trưng cho sự biết ơn của người con.

43Trang sách 43KÝ VÃNG Sau khi lễ xong, Tuyết lại đi vào phòng riêng cùng mấy cô phù dâu. Tuyết nghĩ đến việc cưới xin mà nàng buồn cười, Nàng nào có muốn lấy chồng, nàng đầu có ưng lấy Soạn. Người la đã gán ghép cho nàng một cuộc nhân duyên miễn cuỡng, người ta lại bắt nàng phải coi đó là một điều sung-sướng. Lễ cha nàng, nàng có thể lễ bất cử lúc nào cũng được hà tất gì phải hắt nàng lễ ở trước mặt mọi người trong ngày cưới như vậy.

Năng có phải là đứa con hất-hiếu vô ơn đâu. Nàng hiều bồn phận của một người con đối với cha mẹ lắm, và nàng không bao giờ quên công sinh thành dưỡng-dục của cha mẹ. Giá cuộc hôn-nhân là cuộc hôn-nuân giữa nàng và Đạo thi mọi việc tục-lệ bắt buộc, nàng còn thấy đôi chút ý-nghĩa.

Vào đến trong buồng, nàng ngồi phịch xuống giường và như nói một mình:

- Thế là xong!

Hòa nhìn Tuyết lắc đầu. bảo Điểm và Mai :

- Còn chúng ta nữa, chẳng biết chúng ta có may- mắn hơn Tuyết không !

Điểm nói :

- Biết đâu mà nói trước được. Đã chắc gì Tuyết là khổ? Có thể rằng mai sau Tuyết sẽ được chồng yêu thương, gia-đình êm-ấm, thế cũng là hạnh-phúc chứ gì?

Tuyết nói :

- Có lẽ đấy cũng là hạnh-phúc đấy, nhưng nó chỉ là một thứ hạnh-phúc bên ngoài. Tờ giấy trắng đã có vết mực, dù tầy dù sóa vết mực vẫn còn dấu vết. Thì vết thương lòng của chúng ta cũng vậy! Các chị đã thấy những sự lễ bái hôm nay phiền- phức chưa.

Đầy là thời-kỳ toàn thịnh của cũ đấy. Rồi ra chúng ta phải tim cách hủy bỏ dần những điều quả gò bó đó đi...

Bà Hàn cùng cô giáo bước vào. Bà lại gần con gái, ngắm nghía, rồi bà xem lại mấy tà áo của con. Bà rút

44Trang sách 44KÝ VÃNG áo ở trên đầu chín chiếc kim khâu mới, cài vào tà Tuyết bà bảo :

- U cài cho con chín chiếc kim. Công dụng của các chiếc kim này là để trừ phong, át-tà u đã dặn con rồi, con nên nhớ lấy.

Tuyết nhìn mẹ. Nàng thấy mẹ thương mình lắm. Nàng thấy sự hy-sinh của mình rất phải. Một bực hiền-mẫu như mẹ nàng lại phải chịu sự sầu khổ vì con gái hay sao? Không thế đưọc.

Bà Hàn vuốt ve con gái. Bà lại dúi vào tay Tuyết một món tiền và mấy lạng vàng. Bà dặn Tu ết:

- Tiền u cho con đây, con đề dành phòng khi cần lắm mới tiêu đến và vàng này con cất riêng để làm vốn sau này. Về làm dâu nhà cụ đồ con cố làm sao để thày u khỏi mang tiếng, thế là con thương thày u lắm đấy.

Bà còn căn dặa Tuyết nhiều điều.

Và cô giáo cũng nói :

- Tôi chắc chị Tuyết sẽ là người dâu thảo, người vợ hiền. Gia-đinh nhà chồng chị sẽ quí mến chị.

Chị sẽ tỏ cho mọi người biết, những người đi học mới không phải là những người không biết rõ bốn phận của mình.

Trong lúc đó một người em họ Tuyết đã dắt Soạn đi lễ các nhà thở họ. Có mấy người phù rê cùng đi với Soạn.

Khi chú rễ đi lễ nhà thờ về, họ nhà gái mời họ nhà trai dùng cỗ. Hai họ cùng ăn uống vui vẻ, truyện trò ầm-ĩ. một tràng pháo nỗ của một Thỉnh-thoảng lại có khách đến mừng.

45Trang sách 45KÝ VÃNG Chú rể đã đi lễ xong nhà thờ họ, và ở nhà gái họ nhà trai cũng đã ăn cỗ xong.

Một bà cụ họ nhà trai đứng lên nói :

- Trước xin thưa ông bà Hàn, sau là xin thưa với họ nhà gái, ông bà Hàn đã thương chú rể, việc lễ gia-tiên đã xong chúng tôi muốn xin phép ông bà Hàn và họ nhà gái cho chúng tôi rước dâu đề lấy giờ.

Bà thím Tuyết lại đỡ lời ông bà Hàn đáp :

- Vâng trong việc cưới xin, có đưa rẻ thì phải cỏ đón dâu. Kế từ ngày hôm nay, cháu nó đã là con cháu các cụ. Chúng tôi đâu có dám giữ nó. Bà Hàn chúng tôi đang giực cháu nó sửa soạn rồi. Xin mời họ nhà trai uống nước ăn trầu, cháu nó ra thì vừa .

Trong lúc ấy ở trong buồng hà Hàn giục Tuyết đi ra.

Các cô phù dâu ngoài la cô bạn của Tuyết, còn có các em họ của Tuyết. Con Lao cũng nhỗng nhẽo đòi đi đưa dâu.

Tuyết sửa lại mái đầu, ngắm lại quần áo, nàng bảo ba cô bạn :

- Thôi từ giờ phút này, đời con gái của em bắt đầu coi như chết !

Ba cô bạn chưa kịp trả lời, bà Hàn nghe thấy tiếng chết, vội mắng Tuyết :

- Con chỉ nói gở, sao lại chết được.

Tuyết cười để làm vui lòng mẹ. Nàng nói :

46Trang sách 46KÝ VÃNG - Con bảo đời con gái chết, nhưng đời làm vợ sẽ bắt đầu, chứ con có dám nói gỏ gi đâu.

Bà Hàn cũng cười theo con. Bà bảo các cô bạn :

- Nhờ các cô đi với em, bao giờ đến lượt các cô, tôi . như sẽ bắt em nó tới mừng các cô và đi với các cô hôm nay.

Tuyết bảo mẹ :

- Khi các chị ấy lấy chồ g, các chị ấy can gì tới con để phù dâu. Phù dâu người ta phải kén con gái, chứ đàn bà có chồng, như hàng ế bán son, còn có giá trị gì nữa !

Ba cô bạn đều cười. Hòa nói :

- Tuyết đừng lo là hàng bán son. Bao giờ em đi lấy chồng nhất định em phải mời Tuyết đi phù dâu !

Tuyết nói : «Cảm ơn chị ! Liệu còn lâu không !»

Một cô em họ Tuyết chạy vào. Cô nói với bà Hàn :

- Thưa bác giục chị Tuyết mau lên, họ nhà trai đang chờ .

Bà Hàn trả lời :

- Chị mày xong rồi, sắp ra đấy.

Tuyết nói :

- Đi đâu mà cuống lên thế, sợ người ta trốn mắt hay sao.

Bà Hàn đi ra trước. Tuyết và ha cô bạn cũng ra sau.

Tuyết bảo các bạn :

- Các chị xem, em lấy chồng có thú vị không. Đằng nào thì minh cũng là cô dâu rồi, chạy đi đâu thoát mà họ phải giục dã.

Hòa bảo:

- Nhà trai họ kén giờ, họ sợ Tuyết chênh chàng quá giờ hoàng đạo, sẽ mất sự may mắn về sau.

47Trang sách 47KÝ VÃNG Tuyết và ba cô bạn bước ra nhà thờ. Họ nhà trai đã sửa soạn để lên đường.

Một bánh pháo nở ran, khói bay mù. Đám đón dâu ra đi giữa tiếng pháo nổ, giữa khói pháo mù bay, quyện với hương trầm.

Họ nhà trai đi trước, rồi đến mấy ông già bà cả họ nhà gái, trong số đó có bà thím của Tuyết.

Bà Hàn đã phải nhờ bà thím đi với Tuyết về nhà chồng để có người đáp lời nhà trai khí họ nhà gái tới đó.

Bà Hàn bảo bà :

- Thí n phải đưa cháu đi để thím còn liệu đáp lời nhà trai. Xem chừng mấy bà họ nhà trai ăn nói ghê gớm lắm.

Cả cô giáo Tuyết cũng dự đám đưa dâu. Tuyết là học trò yêu của cô giáo. Tuyết từ mấy bữa trước đã đến nhà cô giáo để khẩn khoản mời cô giáo đi với mình.

- Hôm đó cũng là ngày nghỉ, xin mời cô đi với con để con có can đảm chịu đựng mọi sự hành hạ của lễ nghi.

Vả chăng, ngày ấy là đám tang thời con gái của con, cô đi với con đề sau này mỗi khi nghĩ đến, hình ảnh của cô sẽ là một niệm an ủi cho con.

Cô giáo đã nhận lời Tuyết. Cô vốn là người sinh trưởng ở tỉnh thành, cũng muốn nhân dịp này, biết rõ mọi lễ-nghi nơi thôn quê. Vả chăng, trước lời khẩn khoản của Tuyết, cô thật cũng khó từ chối.

Cô giáo cũng đi lẫn với các ông bà họ nhà gái. Ông bà Hàn thấy Tuyết mời được cô giáo đi đưa dâu rất sung sướng. Ông bà được hãnh-diện với họ nhà trai vì cô giáo trường tỉnh là một vị khách sang trọng đổi với đồng quê Tuyết đi giữa các cô phù dâu. Mấy cô chị họ, em họ,. bé bảy cháu gái Tuyết đều đi đưa dâu ơả. Có cả mấy em tám tuổi trong đó có Lan.

48Trang sách 48KÝ VĂNG Đám cưới khởi hành từ nhà Tuyết ra đi. Lại một lần nữa dân hàng xóm đổ ra để xem mặt cả chá rế lẫn cô dâu.

Ngày thường họ không lạ gì mặt Tuyết, nhưng họ muốn nhìn mặt cô dâu trong ngày cưới để xem cách phục sức cũng như những cử chỉ ngượng ngùng của cô. Lũ trẻ con cũng chạy ùa theo sau.

Bà Hàn tiễn đám cưới ra cổng rồi bà bần-thần đứng nhìn cho đến khi đám cưới đi khuất khỏi đầu xóm bà mới quay về. Lòng bà hơi nao nao thương con. Bà nghĩ cách đây mấy hôm con bà vẫn chỉ còn là một nữ sinh dại dột, nay phải đi làm dâu, không hiểu có tránh hết những điều sơ-xuất không.

Đám cưới đã đi khỏi làng Tuyết, rẽ xuống cánh đồng để đi về làng Phương-Cầu, Trời cuối thu hơi lạnh lạnh. Gió chiều thu hây hầy thỏi tạt qua đám cưới làm bay tà áo của đảm người đi đưa rê phù dâu. Nắng chiều ngả dần về tây. Trôn không trung lơ lửng mấy con diều vo-vo tiếng sáo nhi thổi khúc nhạc trường thiên.

Cánh đồng vừa cấy lúa, những thửa ruộng giống như những thảm xanh. Gió trên ngọn mạ lăn tăn như gợn sóng. Môt mùi hương thơm của mạ non phảng phất bốc lên.

Vị đi trên bở ruộng, đám cưới phải di hàng một. Bóng hàng người ngá in hình xuống mặt ruộng. Đoàn người vừa đi vừa trò truyện, thấm thoát đã tới cánh đồng xã Phương-cầu.

Lũ trẻ trăn trâu thấy đám cưới tới, cùng nhau bỏ mặc trâu gậm cỏ, chạy sô nhau ra xem. Chúng reo : • Đảm cưới nhà cụ đồ Trân đã về chúng mày ơi ! Mau mau ra xem mặt cô dâu. »

Chúng chạy uà tới như một đàn chim, đứa đòn đầu đám cưới, đứa chạy theo, và cũng có đứa đi len ngay vào giữa đám cưới.

49Trang sách 49KÝ VÃNG Chúng nó bảo nhau :

- Cô dâu tân thời xinh tuyệt chúng mày ạ ! Trông chú rể lù khù quá ! .

Đám cưới đi vào trong làng Phương-Cầu. Người trong làng cũng sô nhau ra xem, và số trẻ con lẫn vào số trẻ chăn trâu cũng rất đông.

Tuyết loáng thoáng nghe thấy người làng phê bình :

- Cô dâu tân thời quá ! Sao cụ đồ Trân lại kén con dâu như thế nhỉ. Cái anh Soạn đã hiền lành, lại lấy vợ tỉnh, khôn, biết rồi cặp vợ chồng nầy rồi sẽ làm ăn ra làm sao. Cô dâu này thì tát sao được nước, cuốc sao' được ruộng, sới sao được vườn !.

Qua những lời đó, Tuyết đã nhận thấy nhiệm vụ của minh rất nặng nề là phải gánh vác công việc đồng áng nhà cụ đồ. Tuyết cũng hơi ngại ngại, nhưng nàng lại tự nhủ thầm : « Mặc ! Được đến đâu hay đến đấy.

Lũ trẻ con cứ xúm quanh để nhìn mặt Tuyết. Chúng khen :

- Cô dâu đẹp quá, đẹp như một bà Huyện. Thật là mèo mù vớ cá dán ! Anh Soạn lù khù thế mà lấy được vợ tân thời !

Một đứa nói :

- Mày tưởng tân thời là đẹp à !

Những đứa khác cũng nói theo :«Tân thời mà quý à !»

Rồi chúng nó hát :

« Tân thời đáng giá là bao, " Năm xu đối guốc, một hào đối hoa.

" Cái quần đáng giá đồng ba, « Cái áo đông rưỡi là ra tân thời ! »

Nghe chúng nó hát, Tuyết hơi khó chịu. Nàng khẽ bảo Điểm lúc đó đi cạnh nàng :

- Chị xem nhà quê đã khó chịu chưa

50Trang sách 50KÝ VÃNG Chúng hát rồi chúng reo :

- Cô dâu tân thời! Cô dâu đâm đầu vào bếp ! Chú rể đội rế lên đầu !

Đảm cưới đã đến cồng nhà cụ Đồ Trân, qua cổng rồi chỗ nguỡng tới sân. Trên bực thềm nhà chính, ngay cửa, có một hỏa lò than hồng.

Tuyết phải bước qua hỏa lò đó để vào trong nhà.

Theo tục lệ và tín ngưỡng của người Việt-Nam thi khi bước qua hỏa lò mọi tà ma ám ảnh cô dâu sẽ phải dừng ở ngoài cửa, không đám theo cô dâu nữa.

Họ nhà trai tiếp đón họ nhà gái rất long trọng, mởi họ nhà gái vào gian nhà thở chính, hai bên có hai hàng chiếu cạp điều trải sẵn: Tràu nước được bưng ra.

Sau khi đã an tọa, bà thím Tuyết thay mặt họ nhà gái, xin để Tuyết lễ gia tiên nhà chồng và lễ mừng hai cụ đồ.

51Trang sách 51KÝ VÃNG Nhà cụ đồ Trân cũng chẳng kém gì nhà ông Hàn. Nhà thờ, nhà ngang đều giải chiếu cạp điều đề tiếp khách những giường phản đều được dọn ra ngoài sân kê dưới mải rạp phên.

Khi họ nhà gái tới, trên nhà thờ không còn khách, các khách khứa đều được mời vào nhà ngang hoặc ngồi chơi ngoài rạp.

Mọi việc lễ gia-tiên và lễ mừng ông bà đồ đã cử hành xong. Bà đồ cũng như bà Hàn, đã lừ chối không nhận lễ mừng của các con.

Bây giờ đến lễ tơ-hồng.

Tại một khoảng sàn bỏ trống, bàn thờ tơ-hồng được đặt trên một hương án sơn son thiếp vàng. Bây giữa hương án là một bình trầm sáng loáng nghi ngút tỏa mùi hương thơm phức, lẫn với mùi hoa quả ngạt ngào. Hai bên đỉnh trầm, hai con hạc đồng, trên đầu có cắm nến đỏ, đứng chầu nhau, rồi đến hai ổng hương củng bằng đồng bóng lộn. Ảnh ông Tơ bà Nguyệt, tóc bạc áo hồng, tay chống gậy trúc được đặt sẽ bên tay trái đỉnh trấm, lồng trong một khung kính. Về mẻ tay phải bên đỉnh trầm là một mâm bồng hoa quả, gồm một nải chuối da vàng tươi, những quả cam quả hồng bầy trên mấy nải chúối. Có cả mấy quả mít non, khế xanh, sen lần những bông hồng thắm, những cành lá biếc. Trước mặt đỉnh trầm là ba chiếc đài có ba ly rượu nhỏ.

Trên hương án còn có những đĩa trầu cạu, bánh mứt xôi gà v.v...

52Trang sách 52KÝ VÃNG Hai chiếc chiếu cạp điều giải trước bương án. Đấy là nơi chú rê, cô dàu quỳ lễ tơ-hồng.

Giờ tế tơ-hồng bắt đầu. Bà thím Tuyết dẫn nàng ra quỳ ở chiếc chiếu đằng sau. Soạn mặc áo thụng xanh quỳ tại chiếc chiếu đằng trước.

Hại họ nhà trai và nhà gái, đứng xúm quanh để xem tế. Soạn có vẻ ngượng ngùng. Có lễ lòng chàng tràn ngập sung-sướng vì đã được bố mẹ cưới cho một cô vợ trẻ đẹp lại học thức, tuy nhiên nhin mặt Tuyết, Soạn vẫn thấy một sự bỡ ngỡ, xưa nay chàng chỉ gặp toàn những gái quê làng. So sánh Tuyết với những cò gải quê này, Soạn thấy Tuyết có một điểm gì cao quí mà chàng chưa thấy ở các chị em chàng. về phần Tuyết, nàng lạnh lùng thản nhiên khi Gòn lễ gia-tiên nhà chồng cũng như lễ mừng bố mẹ chồng. Và giờ đây, quy sau lưng chồng đề lễ tơ-hồng, nàng cũng không có cảm giác gì. Nàng chỉ tự nghĩ, đã bước xuống thuyền, mặc cho sóng gió muốn đưa tới đâu thì đưa. Nhận biết sự ngượng ngùng của Soạn, nàng tủm tỉm cười. Nàng thấy Soạn không phải là người nàng có thể nhờ cậy được. Một người thiếu tự chủ, một thanh niên nhu-nhược không chịu suy-xét bất cứ về một điều gì, ngay cả đến điều quan hệ nhất trong đời mình là việc hôn nhân, thì thử hỏi tương lai của người đó, của thanh niên sẽ còn có gì đáng trông mong nữa.

" Liễu bô nhờ bóng tùng quán »

" Gió mua che chở cho thân cát-đằng »

Thật là mỉa mai ! Chẳng hiều rồi ra Soạn sẽ che chở được ai ? Chắc chân là chàng không che chở nối Tuyết nếu chẳng may trong cuộc đời của hai người sẽ có những cơn mưa gió phũ phàng."

Trong khi Soạn và Tuyết cùng quỳ ở trước bàn thờ tơ-hồng thì một cụ già, chính cụ già đã cầm hương buổi

53Trang sách 53KÝ VÃNG sáng cũng quỳ ở trước mặt Soạn đề đọc bản văn tế ông Tơ bà Nguyệt. Ở hai bên bàn thờ có. hai cụ già khác cũng mặc áo thụng xanh.

Bản văn-tế đã đọc xong, hai cụ đứng hai bên, thay phiên nhau xướng hưng hoặc bái. Theo các tiếng hưng, bải đó cụ già đọc văn tế cũng như Soạn và Tuyết lễ xuống hoặc đứng lên.

Lễ tơ-hồng 1 Ông Tơ bà Nguyệt trong trường hợp của Tuyết dã se duyên một cách gượng gạo, đã gần như đem hai thái cực để xếp bên nhau.

Vừa lễ trước bàn thờ, Tuyết vừa tự thấy buồn cười.

Lễ tơ-hồng đặt ra cốt để cảm ơn ông Tơ hồng bà Nguyệt lão đã se duyên lửa xứng đôi, trai lành gái tốt được bách niên giai lão, Tuyết tự nhủ :

- Hay là sau này cuộc hôn-nhân của mình sẽ đem • lại hạnh-phúc tốt đẹp cho minh chăng ? Nếu không minh lễ ông Tơ hà Nguyệt để làm gì ?

Ròi nàng lại tự trả lời :

- Tục lệ, tất cả đây chỉ là tục lệ, ngay cả đến việc mình đi lấy chồng cũng là do tục lệ.

Sau lễ tơ-hồng một bà cô họ Soạn cùng vài cô em hoặc cháu Soạn đưa Tuyết đi lễ nhà thở họ. Điềm, Hòa và Mai cùng di với Tuyết.

Mai nói:

- Các chị nhỉ, em thấy cái lễ tơ hồng khỉ quá ! Tại sao hai vợ chồng không quỳ ngang nhau cho có vẻ binh đẳng.

Hòa nói :

- Truyện cô nói lạ, đây là nhà quê Việt-Nam, chứ có phải ở một nước Tây-phương đâu. Ở nước ta, chồng cũng như cha. Cô không thấy người ta để tang chồng cũrg như để tang cha hay sao?

Tuyết nói :

54Trang sách 54KÝ VĂNG - Đó là bổn phận của các chị sau 'này phải phá vỡ cải bức tưởng cũ nó đề nén đàn bà chúng ta. Em đành là một quân cờ hy-sinh, nhưng đối với các con em, em nhất định sẽ giữ lại những tục lệ hay còn những tục lệ quá cổ hủ, em sẽ bỏ đi .

Điểm bảo:

- Em nghe bài văn tế tơ-hồng mà phát ngấy, lại thấy chị Tuyết phải lễ lên quỳ xuống thật là vô lý. Vô lý nhất là phải lễ tơ-hồng khi cuộc nhân duyên không do ý maốn của mình.

Quan-niệm chung của các cô đều như vậy. Các cô đồng thanh cho lời nói của Điểm là xác đáng.

Tuyết phải đi lễ ba nhà thờ họ, cả đôi bên nội ngoại nhà chồng. .Trong khi quay về nhà Soạn, Tuyết nói :

- Thế là nhiệm vụ cô dâu mới của em xong. Ngày mai sẽ về lại mặt bên làng. Em chưa hiểu đêm nay và những ngày mai, đời em sẽ biến đỏi thế nào.

Có điều chắc chẳn, em chẳng còn là Tuyết nhí-nhảnh • của lớp nhất trường nữ học Bắc-Ninh nữa.

- Và các chàng trai trong tỉnh, Hòa nói tiếp, sẽ buồn khi biết tin cô Tuyết của họ đã lấy chồng. Các thi sĩ của tỉnh Bắc-Ninh chúng ta lại tha hồ làm thơ.

Tuyết cười :

- Chị làm như em là trung tâm điểm của Bắc-Ninh vậy.

Em không hiều các chàng trai ra sao, nhưng nghĩ thương anh Đạo lắm. Các chị nói hộ với anh Đạo em cảm ơn lời chúc tụng của anh ấy và chiếc kim băng em sẽ luôn cài trên mái tóc để tưởng nhớ mối tình thanh-cao của chúng em.

Mọi cuộc lễ bải của cô dâu lại nhà trai đã xong.

55Trang sách 55KÝ VÃNG Bà thím Tuyết đứng lên xin phép đề họ nhà gái ra yề. Trước khi ra về bà còn căn dặn Tuyết :

- Thày u cháu dặn thím bảo cháu phải ăn ở với chồng và gia đình nhà chồng cho phải đạo. Thim thấy anh Soạn cũng hiền lành và ông bà đồ cũng trung-hậu. Cháu được làm dâu nhà này cũng là may mắn. Nhà người ta cổ, nhưng không có cổ thì sao có kim .

Tuyết chỉ vâng lời, mắt nàng hơi long lanh ướt lệ.

Bà thím lại bảo tuyết :

- Cô dâu nào cũng khóc. Thím ngày xưa cũng khóc, nhưng hết khóc rồi sẽ đến cười.

Cô giáo bảo Tuyết :

- Chị phải nhẫn nại để tỏ ra mới hơn cũ. Có điều gì thắc mắc chị cứ đến tôi sẽ bàn giúp.

Tuyết cảm ơn cô giáo và các bạn. Nàng bảo ba cô bạn :

" Cảm ơn các chị đã vất vã đi với em. Phận em đã đành, em mong sau này các chị sẽ may mắn hơn em ».

Họ nhà gái ra về. Tuyết tần-ngần đứng nhìn theo cho đến khuất bỏng người.