CHƯƠNG ,THỨ BAPhần 4 · trang 131–179

131Trang sách 131CHƯƠNG ,THỨ BA I Trong một gian nhà nhỏ, trông ra rẫy núi Yên-Dũng thuộc làng Yên-Tập, huyện Yên-Dũng, tỉnh Bắc-Giang, Đạo và hai bạn đồng chí là Trung và Phúc đang cùng nhau lo bàn mọi kế hoạch để gây lại cơ sở của đoàn thể đã bị tan vỡ vì sự lùng bắt của người Pháp.

Sau khi Tuyết đi lấy chồng, Đạo học xong ban thành chung, không tiếp tục học nữa và cũng không đi làm để lao mình vào một công việc nguy hiểm : chàng nghe theo tiếng gọi của non sông, xin nhập một hội kín để chống lại người Pháp.

Chàng tự nghĩ : mối tinh trong trắng và đẹp đẽ của chàng đối với Tuyết còn có ngày tan vỡ, thử hỏi trên đời có gi là vĩnh viến. Làm một người con dân của đất nước trong lúc tổ quốc bị ngoại tộc đẻ nén, nếu ai ai cũng đành cam tâm chịu ép một bề, thử hỏi quê hương bao giờ có ngày giải-phóng. Đã đành rằng trong cuộc chống đối ngoại bang, có nhiều sự thất-bại, nhưng thất- bại là mẹ thành-công. Thất bại của người trước sẽ tăng thêm lòng hăng-hái của người sau, và lòng hy sinh của người này sẽ thúc dục trí phấn-đấu của người khác.

Trong mấy chục năm người Pháp đô hộ, dân Việt-Nam đã biết bao lần vùng giậy với các ông Phan-Đình-Phùng, Đinh-Công-Tráng, Lương-Ngọc-Quyên, Đề-Thám, thì một ngày người Pháp còn thống-trị Việt-Nam, một ngày lòng người Việt còn nung-nấu hận thù để cùng nhau siết chặt hàng ngũ, tìm cơ hội hoạt động vùng đứng lên.

132Trang sách 132KÝ VÃNG Việt-Nam Quốc-dân-Đảng Năm 1927 là năm các cơ sở bị bại lộ, và tiếp theo đó nhiêu cuộc bắt bở ở khắp thành thị thôn quê, nhưng việc vỡ lở của Việt-Nam Quốc- dân- Đảng lại là một mồi lửa nhóm để có nhiều hội kín khác thành-lập, cũng không ngoài mục đích chống người Pháp.

Đạo được giới thiệu vào một chi bộ cách mệnh, và suốt trong năm năm. Đạo luôn luôn tích cực hoạt kết quả tốt đẹp cho cơ-sở động và đã thu được nhiều mình, Đạo mê mải với cộng việc nguy biểm, thực vì lòng thương sót đồng-bào bị giày sẻo đưới gồt chân của thực dân, nhưng một phần cũng để cố quên Tuyết với mối tình trong trắng đầu tiên của chàng. Trên bước đường giang hồ phiêu bạt, khi tỉnh Bắc, lức tỉnh Đông, khi Lạng- truyền, khi Sơn, khi Thanh-Hóa, khi lĩnh công-lác tiyêt Tắt nhiều phút giây dừng chân làm nhiệm vị nen-rạc, trên quán trọ, Đạo đã nghĩ tới núi Thiềm-Sơn, tới sông Nguyệt-Đức, tới những kỷ niệm êm đềm giữa chàng và Tuyết. Hình ảnh Tuyết đã theo rõi chàng trong cuộc đời nay đây mai đó, trong lúc binh yên cũng như trong cơn nguy hiểm. hí thân mật, Có nhiều khi, đối với các bạn đôn Đạo đã thờ lộ mối tinh bất điệt của mình Cóc Qgưới an ủi Đạo. Họ nói :

MULL ở đời mấy ai đã được hoàn toàn hạnh phúc trong tình yêu. Anh đã yêu Tuyết bằng một mối tình cao đẹp, thì ngày nay đôi lúc anh cũng cần nhớ tới mỗi tình đó, lẩy đó làm một thúc đây cho cộng việc ngày nay của chúng ta. Xưa nay, yêu là đau khổ, nhưng là một chiến sĩ cách mạng, chứng ta cần lợi dụng nỗi đau khổ để phấn đấu cho đồng bào.

Lại có người chế riễu ạnh. Họ bảo: a Ối chao ! Yêu, yêu để làm gì. Đàn bà là một lũ nữ quải, chỉ đáng làm nô lệ cho chúng ta. Hơi đâu tả yêu họ. Dù họ cho có đẹp như Tây-Thi thời Chiến Quốc, như Vương-Tường đời

133Trang sách 133KÝ VÃNG Hán, thì họ cũng chỉ là đần bả. Đàn bà nghĩa là phản phúc, đàn bà nghĩa là thay đổi, ai bảo ta yêu. "

Mặc ai nói thế nào. thì nói, Đạo cũng nhận thấy Tuyết đã yêu chàng cũng như chàng đã yêu Tuyết, và việc Tuyết đi lấy chồng không phải là một sự phụ bạc.

Trong năm năm qua, tuy phiêu lưu trong bước hải hồ song luôn luôn Đạo theo rõi cuộc sống của Tuyết. Những sự hy-sinh cao cả của Tuyết để làm vui lòng hai thân, những sự vất vả về vật chất Tuyết phải chịu những trận ốm, những ngày vui buồn của Tuyết, Đạo biết hết. Thường thưởng, Đạo vẫn nhờ bọn Hòa, Điểm cho biết tin. Đạo đã lo cái lo của Tuyết, đã vui cái vui của Tuyết cũng như đã khổ sở khi Tuyết khổ sở.

Trên bước đường lang-thang đi làm nhiệm vụ, riêng của mình, nhiều khi gặp một cảnh đẹp hoặc trước một cảnh buồn, Đạo đã tạm quên đời hoạt động, thả hồn theo sự mơ-ước của lòng. Đạo đã làm một tập thơ để ca tụng mối tình trong sạch của chàng cũng như để nhớ tiết ngày đã qua. Khi trăng lên, khi gió mát, lúc chớp bể, lúc mưa nguồn, cảnh mưa thu, cảnh nắng hạ, tất cả đều nhắc nhỏ tới Tuyết và đều gợi bứng để Đạo làm thơ. Đã nhiều lần Đạo viết những bức thư rất dài, rất não nuột để lả nỗi lòng mình, nhưng số phận bức thư nào cũng giống nhau, nghĩa là Đạo không bao giờ gửi tới Tuyết hết.

Đạo đã hiểu lòng Tuyết, Đạo không muốn khuấy đục một thùng nước đã lắng trong.

Tin Tuyết có một con, tin Tuyết có hai con, Đạo đều nhận được. Đạo chỉ chép miệng nghĩ thầm chàng với Tuyết càng ngày càng xa nhau. Hạnh phúc không biết Tuyết có được hưởng không, nhưng hai đứa con của Tuyết cũng đã đem lại cho Tuyết sự an-ủi mong muốn.

Cách đây mấy lôm Đạo và Trung đang ở Đáp-Cầu thì được tin bọn Pháp khám xét tại mấy nhà các đồng chí tại xã Cổ Mễ, cách Đáp-Cầu hai cây số. Các đồng chí này đều

134Trang sách 134KÝ VÃNG là công nhân nhà máy giấy hoặc nhà máy gạch. Không hiểu tên phản phúc nào đã tọc mạch với Pháp các đồng chí ấy, khiến cho người Pháp đã khám bắt được quả tang những giấy tờ về mấy chi bộ liên hệ.

Một liên-lạc viên báo tin đó cho Đạo và Trung, khuyên kẻo bị hai người tạm thời nên tránh khỏi vùng Bắc-Nin bọn chó săn của Pháp nhòm ngõ. C Trung và Đạo giát nhau về nhà Phúc ở lắng Yên-Tập.

Chính ra Đạo còn muốn nấn ná ở Bắc-Ninh, tìm gặp các bạn như Thân, Hoàn hoặc Hòa, Mai để hỏi thăm về Tuyết cũng như để đốc bầu tâm sự. Thói thường vẫn vậy, khi người ta có mối u hoài trong tâm sự, gặp được người biết mình để thổ lộ can trường, nỗi lòng tự sẽ thấy như nhẹ trút đi.

Về Yên-Tập, nhưng tâm hồn Đạo, trong những lúe thư • thái vẫn hướng về Bắc-Ninh. Đã lân lắm,- Đạo có ý muốn hoặc viết cho Tuyết một lá thư. Đạo cũng Tuyết, gặp tại sao mình lại cóng lưởng lạ lùng ấy. Tvà đễ không hiể mới biết lòng con người phức tạp thật làm gì. Thể ng và Đạo nói rõ tình trạng vừa xây ra Gặp Phúc, T ở Đáp-Cầu. Ba người họp nhau bàn định kế hoạch, rồi cấp trên để bảo tin cũng như để cho người hên-lạc vơ lấy chỉ thị.

Tuyết thì đắm đuối, Tuy Đạo, lúc nào nhưng đến khi hoạt động chàng lại chuyên tâm cho cách mệnh. Chàng phác họa một kế hoạch để tái lập các cơ sở, chàng tính đến các yếu tố thành công và thất bại. Những ý kiến của châng đưa ra rất xác đáng, khiến Phúc và Trung chỉ biết nghe theo.

Trung bảo Phúc :

- Anh Đạo làm việc gì cũng có phương pháp, duy chỉ có tình yêu của anh là hỗn độn. Yêu một người, người ấy đi lấy chồng thì thôi không yêu nữa, không có thể yêu một người khác, thiên hạ đã chết hết đàn bà

135Trang sách 135KÝ VĂNG đâu 1 Đằng này anh cứ theo đuởi mãi một mối tình tuyệt vọng, đề lâm gì. Người ta lấy chồng, người ta có con, mình phải mặc người ta với gia đình người ta, nghĩ đến người ta chỉ thêm mệt.

Phúc giọng chế riễu:

- Tười ơi, ông Đạo, ông tin đàn bà quá, ông tưởng đàn bà như mình hẳn. Tây Phương có cậu :

Souvent femme varie Bien fol qui s'y fie Đan bà thường thay đôi,.

Anh nào dại thì tin họ.

Thôi quên cái mối tinh cũ kỹ ấy đi, bây giờ ta nên nghĩ đến đại cuộc thì hơn.

Đạo đáp lại các bạn :

- Yêu mà không sao nhãng nhiệm vụ, ấy là cái yêu của người anh hùng. Yêu đề mê mệt vì yêu, quên cả nghĩa vụ, cái yêu đó mới đáng chê. Các anh có thấy tôi làm lỡ việc bao giờ không. Còn chuyện tâm tình của tôi, mong các anh đừng chế riễu như vậy. Trái tim người ta có những lý lễ mà chính lý lẽ không biết.

Mối tình tuyệt vọng của tôi đã kích-thích tôi trong nghĩa vụ, và cũng chính vì tôi hỗn-độn trong tình yêu nên mọi việc khác tôi làm mới có phương-pháp.

Thấy Đạo cãi một cách hùng hồn cho mối tình của mình, Trung và Phúc không nói nữa. Họ giắt nhạu đi, để mặc Đạo ngồi ôn lại mối tình cũ của chàng. núi sớm hôm hơi lạnh. Si bng đếm tã ra tan bản Cóó nhúi một hồi phói xa xa. Trên những cánh hoa bìm bìm leo ở hàng rào trước nhà, những hạt sương đọng tóng-lánh dưới ánh bình minh.

Đạo thấy trong lòng nao nao. Cũng như mọi lần trong lúc buồn mênh - mông, Đạo lại lấy tập thơ làm tặng Tuyết ra đọc. Và lần này chàng lại cặm cụi viết một lá thư để rồi ra không biết có gửi hay không.

136Trang sách 136KÝ VÃNG Tuyết đang ngồi đan áo cho con ở hiên nhà, dưới ánh nắng sớm. Ánh nắng rung rinh trên ngọn cỏ còn ẩm ướt hơi sương. Vài con bướm nhỏ lượn tung-tăng trên những bông hoa trắng, hoa vàng xinh-xinh.

Nắng sớm hắt vâo hết hiền nhà. Tuyết ngồi đón ánh nắng để sưởi ấm.

Trời tháng một đã bắt đầu lạnh nhiều, nhất là ở đồng quê, nhà thưa người thoáng, người ta càng dễ thấy lạnh hơn. Sáng sáng, trước khi trời tan giá, người ta thường làm việc dưới ánh nắng để sưởi ấm.

Sau hơn năm năm trời làm bạn với Soạn, Tuyết đã quen những thói quen ở đồng ruộng. Không phải là hòa mình với đồng quê, Tuyết đã lia bỏ những điều hiểu biết trước của nàng. Nàng vẫn có thể là một cô Tuyết ở tỉnh, nhưng nàng đã khéo thu thập tất cả những cải hay cái đẹp của đồng quê, cũng như những cái khéo cái tốt ở thành thị, và nhờ vậy nàng phân biệt được những điều nên giữ hoặc nên bỏ, những điều nên học lấy cũng như những lánh. Nàng đã có cái cần-cù của thôn dã, điều nên xa nàng lại có cái ngăn-nắp của thị thành. Nàng được họ nhà chồng quý mến, dân làng Phương-Cầu yêu nề. Trong những cuộc tiếp súc với các người này, luôn luôn Tuyết tỏ ra có độ lượng và luôn luôn Tuyết khéo biểu dương những đức tính của người ở tỉnh. Có bà bảo Tuyết : «Thế mà tôi cứ tưởng người thành phố khinh nhà quê chúng tôi, bày giờ chị nói tôi mới rõ. Nếu người ở tỉnh ai cũng như chị, thì thực là từ trước chúng tôi đã hiều lầm».

137Trang sách 137KÝ VÃNG Năm nàng mới về làm dâu, thấy mọi người buổi sáng ngồi sưởi nắng, Tuyết không dám bắt chước, nhưng lần • làm đỡ rẻt lần nàng nhận thấy ánh nắng không những còn khiến cho trong người thấy khoan khoái.

Đã năm năm nay, mỗi năm mùa rét tới nàng lại đan ấo. Bai nhiêu công chiệc nả là nhc nag đặệ cô ng quả tàm. mẹ chồng và các cô em chồng tuy có ý ngấm nguýt, nhưng được cụ đồ ông là người hiểu biết nên trong cuộc chung đụng không có điều gì đáng tiếc xảy ra. Rồi Tú và Liên đều đi lấy chồng. Công việc trong nhà tùy mùa mượn thêm người.

Năm đầu tiên nàng đan áo cho Soạn. Và nàng mua len đan biếu bố mẹ chồng mỗi người một chiếc áo thật ấm và thật đẹp. Cụ đồ khi nhận chiếc áo, tươi cười bảo Tuyết : «Con dạy cho các em Tú và Liên chúng nó biết đan với. Đàn bà cần phải thạo việc nữ công.» Luôn luôn cụ khen Tuyết trước mặt các con và khuyên các con phải noi gương chị dâu.

Tuyết được bố chồng quý, nàng cũng tự thấy được an-ủi.

Năm sau nàng đan áo cho con, và từ đó mỗi năm rét tới nàng lại nghĩ đến áo ấm của Soạn và các con.

Ngày nay hai con đối với nàng là hai viên ngọc.

Trước kia nàng hy sinh để làm vui lòng cha mẹ thì bây giờ nàng thấy ý nghĩa cuộc sống của nàng là ở các con. Còn Soạn, chàng vẫn là một người hiền lành, trên sợ bố mẹ, dưới sợ các em, đối với nàng muốn yêu, cũng không biết tỏ tinh âu yếm. Nhưng sống mãi bên Soạn, nàng thấy nó cũng quen đi rồi nàng cũng chẳng buồn lưu ý tới cái bản chất nhu nhược cũa chồng nữa. Nàng thấy rằng ngay đối với nàng, Soạn cũng hết sức rụt rè.

Các con nàng đã giúp nàng vui sống và khuây được mối tình đầu tiên. Tập thơ • Nhớ Một Thời Qua • của

138Trang sách 138KÝ VÃNG Đạo, nàng đã gửi lại Hòa ngay sau khi sinh con Dung được ít lâu. Qua tập thơ nàng thấy mối tình chân của con, nàng thành của Đạo, nhựng vì hạnh phúc không muốn giữ lại tập thơ ấy làm gì, e sau này, nó có thể là đầu mối cho một sự rắc rỗi chăng. Không phải Tuyết không còn nhớ đến Đạo. Thật ra, nàng khó quên được mối tình chân thành đầu tiên ấy lắm.

Trả lại Đạo tập thơ, nhưng Tuyết đã thuộc lòng hầu hết các bài thơ trong đó, cũng như từ ngày lập gia đình với Soạn, nàng không muốn nhắc đến Đạo, song nàng vẫn không quên được Đạo.

Hận kín đáo lòng ơi có biết ?

Tình phút giây dù chết khôn nguôi.

Năm năm qua, biết bao nhiêu cuộc biến đổi đã qua Các bạn nàng như Hòa, Điểm, Mai đều đã có gia đình và họ đã tìm thấy hạnh phúc trong các tổ êm-ấm của họ.

Trong các bạn nàng cũng có người kém may mắn hơn, gặp phải cảnh chồng con chơi bởi, chỉ lo khảo vợ lấy tiền.

Có người giàu, có người nghèo. Có người đã hai ba con, cũng có người chưa thành gia thất. So sánh với các bạn, Tuyết thấy mặc dầu nàng không được tốt số như Hòa, Điểm, Mai, nhưng ít ra nàng cũng không đến nỗi quá khổ sở về vật chất.

đà suy nghĩ của Tuyết, mũi kim neo đường Theo chỉ thoăn thoắt đưa lên đưa xuống. Bóng nắng đã lùi dần ra mẻ ngoài hiên. Ở bụi tre đầu nhà vài con chim kêu ríu rít. Mặt trời đã quá một con sào.

Tuyết sung-sướng ngắm chiếc áo nàng sắp hoàn thành. Nàng lấy gang tay đo lại chiều dài và ống tay.

Nàng đếm lại các mũi kim. Nàng tự nhủ :

- Thế này là cả con Dung lẫn thằng Dị đều có ảo mới rôi.

Nàng đi vào phòng hai con đang ngủ. Dung lên năm, và Dị lên ba. Hai đứa trẻ trông đều bụ bẫm khỏe mạnh.

139Trang sách 139I4I KÝ VĂNG Dung trông giống nàng như đồ khuôn. Tuy bé nó đã lộ vẻ rất thông minh không kém gi Tuyết ngày nhỏ. Những lúc nó nhí nhảnh đùa nghịch, những lúc nó nhoẻn miệng cười, những lúc nó nũng nịu. Tuyết thấy nó đáng yêu lạ lùng. Theo lời bà Hàn thì ngày bẻ Tuyết thế nào, bây giờ con Dung nó giống hệt như vậy, Còn thằng Dị, sao mà nó giống thằng Vinh em nàng thế. Nó cũng kháu khỉnh, cũng tinh nhanh. Nàng tự nghĩ may mà hai đứa con nàng đều giống họ ngoại, chứ nếu chúng nó lại giống Soạn với cái nhu nhược của chàng, có lễ cũng đáng buồn đấy.

Dung đang ngủ, nghe tiếng động, bừng mở mắt ra.

Thấy mẹ Dung nhỏẻn miệng cười, và hỏi mẹ :

- Mẹ làm gì thế, mẹ đan áo cho Dung đấy à?

Tuyết nói : «Mẹ đan áo cho em Dị, Áo của Dung mẹ đan xong hôm nọ».

Dung ngồi giậy, chia tay đòi mẹ nhắc khỏi gường.

Tuyết bế con, hôn mạnh vào má con nhiều lần. Rồi nàng 'đặt nó xuống đi vào đôi guốc ở chân gường. Nàng bảo :

- Con đứng xuống đây, để mẹ ướm áo cho em Dị.

Dung ngoan ngoãn đứng cạnh mẹ, đôi mắt ngây thơ nhin theo mọi cử động của mẹ.

Tuyết sẽ đặt chiếc áo len nàng đang đan ướm vào • người Dị. Nàng làm rất nhẹ nhàng, e động mạnh sẽ đánh thức con. Chiếc áo sao mà vừa với người Dị quá. Mầu len hồng hồng ăn với mầu da trắng của Dị. Đôi môi Dị đỏ như thoa son. Nó nằm ngủ, hơi thở phập phồng trong lồng ngực. Tuyết say mê ngắm con.

Thấy mẹ đứng lâu, Dung nói :

- Thôi mẹ đi ra đi, con còn rửa mặt súc miệng.

Tuyết đã dạy các con sống theo phép vệ-sinh ở tỉnh.

Mẹ chồng nàng thường bảo là nàng cầu kỳ vễ chuyện, nhưng trái lại cụ đồ ông vẫn nói:

140Trang sách 140KÝ VÃNG - Việc gin giữ vệ-sinh cho trẻ là rất đúng, đâu có phải là truyện cầu kỳ. Bà chẳng thấy trẻ con ở tỉnh ít ổm đau hơn trẻ con ở nhà quê hay sao ?

Thấy Dung giục, Tuyết vội nhè nhẹ bồng con lên đề ra nhà ngọài. Nàng tự rửa mặt cho con, lấy nước cho nó đánh răng súc miệng.

Từ ngày nàng có con, việc săn sóc chúng bao. giờ cũng do nàng tự đảm nhiệm lấy, từ ăn uống đến tắm rửa may mặc. Nàng theo các phương pháp mẫu giáo để dạy con trẻ từ lúc nhỏ, tập cho con các tính tinh hòa nhã mềm dẻo biết thương người, trong chơi đùa cũng như trong mọi trường-hợp. Chưa hề bao giờ nàng dám giao con cho ai.

Những đứa trẻ mến Tuyết hơn Soạn. Thực ra Soạn chỉ biết thương yêu con, còn việc trông nom giáo dục con chàng mặc Tuyết.

Rửa mặt cho Dung xong, thì có tiếng Dị khóc ở trong nhà. Nàng vội vàng chạy vào bế nó. Dung cũng lẽo đẽo theo mẹ vào rồi lại theo mẹ ra.

Ngắm hai con, lòng Tuyết thấy tràn trễ sung-sướng, Thôi kết quả này cũng bỗ với đời làm dâu nhọc-nhằn của nàrg. Chính nhờ hai con mà nàng bỏ qua được nhiều sự bất như ý với nhà chồng, nhất là với các cô em chồng. Và cũng nhờ hai con mà sự hy sinh cao quý mối tình đầu tiên, nàng thấy có đôi ý nghĩa.

Những lúc nàng gần con là những lúc nàng ,quên hết ngoại cảnh. Nàng chỉ sống vì con. Nàng có thể chịu đựng hết mọi điều đau khổ để nuôi các con nên người.

Có những lúc nàng ngồi hàng giờ để ngắm con ngủ, để xem con chơi đùa. Con nàng cười, nàng vui, con nàng trái gió đở trời, nàng lo lắng.

Cổng việc trong nhà nhiều khi nàng sao phãng, vì phải chăm nom con, nhưng cũng may từ

141Trang sách 141KÝ VÃNG Nhiễm, đến nay là năm năm, Nhiễm vẫn cặm cụi làm với gia định này.

Dung bảo mẹ :

- Con đói rồi mẹ ạ.

- Ừ để mẹ lấy cháo cho con ăn nhé.

Dung lại hỏi mẹ :

- Hôm qua mẹ đã bảo chị Nhiễm mua đường trắng chưa ? Không có đường trắng con không ăn cháo đâu !

Vẻ nũng-nịu của Dung thật đáng yêu ! Và thằng Dị, được mẹ bế, sung sường mặt hớn hỏ cười.

Ngắm ba mẹ con Tuyết, thật là một bức tranh sống về tinh mẫu tử.

142Trang sách 142KÝ VĂNG I44 Trên bờ giếng Đình xã Phương-Cầu, hai thiếu nữ quê đang kín nước. Giếng này đào ở ngay bên cạnh "dân làng gọi là Giếng Đình. Giếng không xâu, đinh nên nhưng có xây bờ, và muốn lấy nước người ta phải dùng gần. Trái hẳn với giếng ở nhiều nơi, không có bờ, lại có bực để người gánh nước có thể đi xuống ngay thẳng giếng vục nước vào thùng.

Ngay cạnh giếng có cây đa, bóng mát vùng chùm kín giếng. Mạch nước giếng trong và mát. Hàng ngày buổi sớm và buổi chiều rất đông người tới kín nước, còn làm buổi trưa, người gánh nước thưa thớt, những thợ đồng vẫn rủ nhau tới nghỉ mát đưới bỏng cây đa.

Những người gánh nước gặp nhau thường trò truyện trong lúc kín nước. Truyện trong làng, trong xóm họ đều đem bàn tán với nhau, và truyền cho nhau đi khắp làng. Một việc nhỏ nào vừa xảy ra ở đầu làng hay cuối ngõ, là gặp nhau ở giếng người ta đã nói tới ngay.

Lúc bấy giờ vào khoảng quá trưa. Thợ làm đồng đã tiếp lục công việc, và ở bở giếng chỉ có hai cô Hậu và Tình ở trong làng đang kín nước. Hai cô vừa kẻo nước vừa trò truyện.

Lúc ấy ở đường. sát gần bở giếng, Tuyết đi thăm đồng qua. Thấy hai cô, Tuyết chào:

- Hai chị chịu khó nhỉ. Trưa thế này mà cũng đi gánh nước. Sao không đợi đến chiều mát.

Hậu và Tình cũng như các cô gái quê khác ở làng Phương-Cầu rất mến Tuyết vì tính tình khả ái của nàng.

143Trang sách 143KÝ VĂNG Đối với ai Tuyết cũng như thân mật, ở mọi trưởng hợp. Nghe Tuyết hỏi, Tình nói :

- Thưa chị bây giờ giếng vắng, nước lại trong và đầy. Chiều tuy mát, nhưng nhiều người kín, nước vơi lại bị khua đục. Vả lại mùa này cũng ít nắng.

Hậu hỏi Tuyết:

- Chị đi thăm đồng đấy chứ ?

- Phải, tôi muốn ra xem mấy thửa ruộng đằng kia, khơi cho nước thông. Mấy bữa nay trời hanh, không. khơi cho nước chảy vào ruộng khô nẻ cả.

Câu truyện chỉ trao đổi có thế. Tuyết đã đi khỏi Tinh bảo Hậu :

- Chị Soạn chị ấy chịu khó thật. Trước chị ấy là con gái học trò, thế mà về làm dâu nhà cụ đồ, chị ấy lo đủ mọi việc.

Hậu nói :

- Chị ấy xinh đẹp, anh Soạn kết duyên với chị ấy chẳng khác gì củ đậu cành mai, ấy thế mà anh Soạn không tự biết thân còn lăng nhặng với con Nhiễm...

- Tôi cũng thấy nhiều người nói tới chuyện này. Sao chị Soạn chị ấy không ghen! Chẳng phải tay tôi, tôi sé xác con đĩ ra, tôi tống cổ đi, và tôi cho anh chồng một mẻ.

- Có lẽ tại chị ấy không biết chăng.

Sự thật có phải đâu Tuyết không biết chuyện Soạn đã gian-díu với Nhiễm. Tuyết đã nghe nhiều người nói đến tai mình, và có người lại khuyên Tuyết sửa cho Soạn và Nhiễm một trận.

Bà phó Khoát, một người làng đã bảo Tuyết : «Lành thì làm gáo, vỡ thì làm môi, nó trêu gan chị thế mà chị chịu à ? Thân phận nó là người làm, nó lại dám định cướp chồng của chị hay sao ?»

Đổi với những lời khuyến khích gay gắt như vậy, Tuyết chỉ cười và trả lời rất nhẹ nhàng :

144Trang sách 144KỶ VĂNG - Cảm ơn bà có bụng tốt khuyên bảo cháu, nhưng bây giờ còn thày đẻ chúng cháu, mọi việc cháu phải để thày đẻ chúng cháu phân xử.

Ai nghe lời Tuyết nói cũng khen nàng là người lốt và kính hiếu đối với bố mẹ chồng.

Chính Tuyết thì nàng nghĩ: nàng đã lấy Soạn chỉ vì bồn phận, nàng đã được hai con, nàng đã chịu qua bao nhiêu giai đoạn cực nhục để ngày nay tìm thấy hạnh phúc ở các coa, thì tất cả ở đời nàng còn có cái gi đáng kể hơn các con nàng nữa. Sự phụ-bạc của Soạn có thể lại là một điều may cho nàng. Soạn gian-đíu với Nhiễm đằm thắm với Nhiễm càng cho nàng được rảnh ân-cần rang để săn-sóc các con. Người ta chỉ ghen khi người ta yêu. Đã có bao giờ nàng yêu Soạn đâu. Nàng chỉ sống gần Soạn vi bổn phận, vì lễ giáo, thì nay Soạn xa nàng, điều đó có quan trọng gì. Sợi giây liên lạc giữa nàng và Soạn về mặt tinh thần cũng như về mặt vật chất trong năm năm nay chỉ có hai đứa con.

Nâng tự nguyện sẽ không hao giờ xa lạc bồn- phận, nhưng bảo nàng ghen thì nàng không thể ghen được.

Muốn ghen, phải có yếu tố gi nó thúc đẩy tự thâm tâm.

Đối với nàng, Soạn gần nàng hay xa nàng, nàng cũng dửng dưng, Soạn đem tình yêu san sẻ cho người khác nàng cũng coi như không.

Còn về phần Soạn ? Từ ngày chàng thấy bụng Nhiễm thấy ngượng ngày một to dần, trông thấy Tuyết chàng ngượng. Chàng ít dám dàn mặt Tuyết, hình như chàng sợ Tuyết chất vấn tới. It gần vợ, chàng cũng ít dám hỏi han các con. Tuyết rõ tâm sự của chồng lắm. Nghĩ tới, nàng chỉ lắc đầu chép miệng tự phàn nàn cho số phận mình phải kết duyên với một người thiếu nhân cách.

Nhiềm cũng như Soạn, nàng rất sợ gặp Tuyết, nhất là khi nào Tuyết để ý tới bụng nàng. Nàng cổ đánh đai , với ngày tháng nó cứ to bụng cho nó nhỏ hơn, nhưng mãi ra, Có lúc Nhiễm đã nghĩ tới sự rời bỏ nhà cụ đồ

145Trang sách 145KÝ VÃNG để trốn đi, nhưng vì nàng không thấy Tuyết nói năng gì, và hơn nữa, nàng cũng lo rồi đậy sinh đẻ, nâng sẽ nương tựa vào đầu.

Việc Nhiễm có chửa với Soạn đầu tiên chỉ có người trong nhà biết, nhưng rồi hàng xóm người làng đều rõ cả. Ai ai cũng bàn tán nói ra nói vào, duy chỉ có một mình Tuyết là nàng không hề nới tới nửa lời. Nàng coi như việc đó không có. Hàng ngày, ngoài công việc trông nom nhà cửa ruộng đồng, nàng chỉ chủ ý săn sóc tới lũ con. Không ai rõ thái độ nàng ra sao. Có ai nói truyện đó với nàng, nàng chỉ trả lời là hiện còn bố mẹ chồng, việc đó không thuộc nàng phân xử.

Gụ đồ ông bực mình lắm. Là một nhà đạo đức, xưa nay cụ rất ghét những trò trên bộc trong dâu, thế mà bây giờ lại chính con trai cụ đã làm điều ô-uế với một người làm. Cụ bảo làm tài trai, có thể năm thệ bảy thiếp, nhưng cần phải đường hoàng.

Cụ mắng Soạn :

- Thày không hiểu mày nghĩ ngợi thế nào ! Vợ mày vừa nhan sắc, vừa đức hạnh lại con nhà gia giáo. Nay mày lại gian-díu với con Nhiễm, mày không ngượng với vợ mày hay sao ?

Soạn chỉ cúi đầu trước những lời mắng của cha.

Soạn còn biết trả lời sao nữa. Chính Soạn cũng không hiểu tại sao mình lại đổ đốn đến như thế. Có lẽ tại lửa gần rơm lâu ngày cũng bẻn. Có lẽ tại bản tính nhu nhược nên chính chàng không chống lại được thú tính của chàng. Chàng cũng hiểu, nếu so sánh Tuyết với Nhiễm thì thật một trời một vực.

Cụ đồ lại bảo con :

- Mày làm thày xấu hỗ với ông bà Hàn. Ông bà ấy trước kia biết mày như vậy, ai người ta gả con cho mày.

Thái độ của Tuyết lại câng khiến cụ đồ ông băn khoăn. Có lần ông đã bảo cụ bà:

146Trang sách 146KÝ VĂNG - Tôi không hiểu nhà Soạn nó nghĩ thế nào. Chắc là nó khinh chồng nó lắm. Không thấy nó nói đá động . gì đến chuyện này cả. Hôm nào bà thử hỏi nó xem.

Cụ đồ bà không nói gì, và cụ cũng không hỏi Tuyết.

ông. Theo Cụ không cho là con trai cụ quá đáng như cụ ý cụ thi vợ cái con cột mới cần, chứ vợ lẽ con thêm lấy ai chẳng được. Vậy thì việc Soạn tư tình với. Nhiễm không có gì là lạ, Nhiễm có chửa thì Nhiễm đẻ, Nhiễm giờ cụ không phải sẽ ở lại gia đình cụ mãi mãi, mà bây trả tiền công như trước nữa, Còn thái độ của Tuyết, cụ cho là vì Tuyết không có quyền gì nên không dán nói. Vả lại đàng nào Tuyết cũng là vợ Soạn, thì dù Soạn có tư tinh với Nhiễm hay với ai đi nữa, Tuyết cũng không thể mỗi lúc bỏ Soạn được. Cụ nghĩ Tuyết sợ nói ra xấu chàng thì hỗ ai, nên Tuyết phải ngậm hồ tòn làm ngọt.

Một hôm nhân lúc cụ ông nói truyện lại về thái độ của Tuyết, cụ bà bảo:

- Ông bảo nó không im thì nó làm gì. Dễ nhà này quyền ở nó hay sao. Ông đừng dướng nó, nó sẽ khinh rẻ chồng nó.

Cụ ông nói :

- Bà đừng lầm, nó có quyền lắm chứ. Nó là vợ sao lại không có quyền...

Giữa lúc hai ông bà đang bàn luận với nhau thi Tuyết từi, nàng nghe rõ hết chuyện. Nàng mỉm cười về những lời nói của mẹ chồng, nhưng nàng rất phục bố chồng là người hiểu biết.

Thấy nàng, cụ đồ ông bảo:

- Này nhà Soạn ạ, việc này thày muốn nói truyện với con đã lâu, hôm nay thày đẻ đang bàn tới nên thày muốn biết ý kiến của con ra sao ? Chắc con cũng rõ là con Nhiễm nó có chửa với chồng con. Việc này thày thấy xấu hỗ lắm, vậy con nghĩ thế nào ?

Tuyết kính cần đáp :

147Trang sách 147KÝ VÃNG - Thưa thày đẻ, đằng nào sự cũng đã rồi, nói lại cũng vậy thôi. Nhà con đã lỡ, con còn biết nghĩ thế nào nữa. Con nói ra mang tiếng ghen tuông. Tính con xưa nay thày đẻ đã rõ, việc gì con cũng vẫn cố chịu đựng, việc này lẽ nào con lại không chịu đựng nốt hay sao. Nhà con thương nó thì nhà con lấy nó, con không muốn biết và cũng không muốn nói tới. Con làm dâu thày đẻ, nhờ Trỏi Phật đã được hai cháu, con sẽ lấy chúng nó làm vui, nhà con muốn đi với ai thì đi.

Thái độ của Tuyết thật rõ ràng minh bạch. Từ nay nàng chỉ lấy con nàng làm vui, còn mặc Soạn nuốn thương yêu ai cũng được.

Cụ đồ ông bảo nàng :

- Thày rất phiền về chuyện này ! May được con là người khoáng đạt, thày cũng yên tâm.

148Trang sách 148KÝ VÃNG IV Hai vợ chồng Tuyết giất Dung và Dị đi trên đường làng. Hai đứa trẻ tung tăng nhảy nhót, sung-sướng như đôi chim khuyên non, trong khi Tuyết và Soạn chỉ lặng yên đi bên nhau. Họ vừa đi ăn giỗ ở đằng bà cô về.

Trong đám giỗ người ta đã nhắc tới chuyện Nhiễm nhiều lần, nhưng hễ ai nói với Tuyết nàng đều gạt đi. .

Có những người đàn ông hỏi đùa .

- Cả sông đông chợ, lắm vợ nhiều con, mợ Soạn thả rông cho cậu ấy thế là phải ! Được người lại được việc lo gì.

Có các bà hay ghen, thấy truyện ấy cho là chưởng, đều nói :

- Mợ Soạn: mợ ấy hiền lành, chứ phải tay tôi thì không xong. Chồng đàu lại có thứ chồng đốn mạt đến thế.

Riêng Tuyết nàng không nói gì. Nàng nghĩ nói gì bây giờ cũng bằng vô ích, cũng như ngày nàng lấy Soạn, sau đêm tân hôn, cuộc đời riêng của nàng coi như hết, dù có bàn ra nói vào, việc đã rồi vẫn là việc đã rồi. Bởi vậy, để mọi người khỏi hỏi tới nàng nhiều về việc không đẹp đó, nàng chỉ có cách gạt đi. Cũng đôi khi nàng nói đùa :

- Như thế mới là tôi chiều chồng ! Sông bao nhiêu nước cũng vừa, đàn ông các ông ấy bao nhiêu vợ cũng chưa bằng lòng ! Các ông ấy đã muốn mặc các ông ấy.

Ăn giỗ xong, nàng xin phép bà cô giắt con về ngay, nàng không muốn ở lại để nghe lời bàn tán về Soạn và Nhiễm. Thấy vợ con về, Soạn cũng về theo.

149Trang sách 149KÝ VÃNG Hai vợ chồng Soạn đi khỏi, người ta vẫn không ngớt nói tới họ trong đám giỗ. Người thì chê. Tuyết là đần và đại. Người thi cho Tuyết cư sử lối kẻ cả, không thèm ghen tuông với người dưới. Người ta chê Soạn là được vợ vừa đep vừa ngoan ngoãn lại không tự mãn. Tựu trung người ta vẫn khen Tuyết, không những riêng về việc này, mà cả về cách ăn ở khéo léo của nàng nữa.

Người ta hiều đâu được tâm trạng của nàng.

Soạn, Tuyết và hai con vẫn đi trên đường làng. Bỗng ở dưới ruộng văng vẳng đưa lên tiếng hát của mấy cô thợ cấy.

Người ta đi ở lấy công Tôi nay đi ở lấy ông chủ nhà.

Tiếp theo tiếng hải là tiếng cười trong-trẻo của mấy cô thợ cấy vừa làm vừa hát.

Tiếng hát làm Soạn nóng bừng hai tai. Chàng tự thấy then thùng. Xưa nay chàng không muốn ai nhắc xa hoặc nhắc gần tới việc chàng và Nhiễm trước mặt Tuyết. Khi ở đảm giỗ chàng đã cố lánh mặt khi có người gợi lới. Vả chăng ở đám giỗ còn có người nọ người kia, còn có chuyện này chuyện khác, có người khêu lên lại có người rập đi. Vả lại chàng biết Tuyết không bao giờ nói gì chàng ở đám đông, nhưng giờ đày, giữa cánh đồng này, chỉ có hai vợ chồng và hai đứa con, chàng rất lo Tuyết hỏi tới.

Chàng đã lầm, Tuyết không nói gì, mặc dầu Tuyết cũng nghe rõ lời ca của mấy cô thợ cấy. Nhìn vẻ ngượng nghịu của Soạn, Tuyết đoán rõ được ý nghĩ của chồng, nhưng nàng vẫn làm như không để ý tới. Nàng gọi cọn Dung lúc đó đang tung-tăng chạy phía trước :

- Dung, chạy khéo kẻo ngã con.

Thằng Dị lúc ấy dáng chừng đi đã mỏi chân đòi Tuyết hế. Tuyết nhắc con lên và nói nặng :

- Chao ôi ! con tôi mỏi chân quá !

150Trang sách 150KÝ VĂNG - Ở đưới đồng lại văng vẳng lên tiếng hát :

Cái thằng chồng em hó chẳng ra gì Trăng hoa trai gái, nhiều khi em bực mình.

Tuyết nghe câu hát mỉm cười. Chồng nàng thật quả chẳng ra gì. Người thì nhu nhược rút rát, ấy thế mà lại trai gái, có đáng buồn không.

Soạn muốn rảo cẳng bước cho nhanh, nhưng Tuyết và Dung vẫn cứ lững thững bước một. Trời ngả về chiều Gió đông dàng lên tuy lành lạnh, nhưng Tuyết thấy trong người để chịu.

Các cô thợ cấy vẫn hát và vẫn cười với nhau. Hình như bao nhiều câu hát chỉ cốt để trêu ghẹo vợ chồng Tuyết.

Cái đém hôm ấy đêm gì Bóng gương lòng bóng trà mi chập chùng.

Soạn tức bực lắm. Soạn muốn tát vào mồm các cô thợ cấy để các cô khỏi hát bóng gió chàng nữa, nhưng Soạn bực tức thì chàng cứ bực tức, còn các cô vẫn cứ hát :

Có chồng chẳng giữ lấy chồng Người ta phồng mất, chông mông kêu trời.

Ô các cô gái quê sao cũng lắm câu hát ngộ nghĩnh nhỉ. Những câu hát ấy cứ vang theo gió, vút lên cao và ngân dài, đuối theo Soạn và Tuyết trên con đường làng cho đến khi họ đi vào trong xóm. Lẫn vào tiếng hát -là những tiếng cười và những lời nói chuyện bóng gió cốt để cho vợ chồng Tuyết nghe thấy.

Khi về đến nhà, bước vào, Tuyết thấy Nhiễm đang quét sân. Thấy Tuyết, Nhiễm củi mặt xuống, cố đưa mau tay chồi. Soạn thấy Nhiễm thì lùi bước chậm chậm lại.

Cũng như mọi lần, Tuyết không nói năng gì. Nàng đi thẳng vào buồng để thay quần áo cho các con. Soạn cũng theo vào.

151Trang sách 151KÝ VĂNG Sự thản nhiên lạnh lùng của Tuyết thật khó hiểu đối với Soạn. Nhiều lần Soạn đã muốn nói thẳng với Tuyết trong những khi chỉ có hai vợ chồng, nhưng đối • với bản tính rụt rè, Soạn lại ngập ngừng rồi thôi không nói nữa. Đã có lúc Soạn tự nhủ : Trước sau, thế nào chàng cũng phải nói với vợ, chẳng thà nói trước đi, càng đợi chờ chàng càng như canh cánh một điều bực rọc lo lắng.

Ngày hôm nay, Soạn lại định nói, nhưng chàng lại chỉ ngập ngừng. Thấy Tuyết thay áo cho các con, chàng giúp Tuyết và đùa với các con.

Tuyết nhận thấy vẻ lúng túng của chồng, nhưng nàng cứ làm như không biết, mặc Soạn do-dự ngập-ngừng.

Con Dung, lúc đó đã thay xong quần áo bảo mẹ :

- Mẹ ạ, chị Nhiễm không giặt sạch quần áo cho Dung, lần sau mẹ giặt lấy mẹ nhé.

Dung nói đến Nhiễm làm cho Soạn rật mình, Soạn đã toan đi ra, nhưng chợt chàng bảo Tuyết :

- Mợ ạ, tôi có một chuyện muốn nói với mợ đã lâu...

Tuyết gạt đi :

- Thôi cậu ạ, tôi hiểu cậu định nói gi rồi. Cậu không cần phải nói nữa, vì tôi không lưu ý tới đâu.

Người ngoài người ta nói đã nhiều, rác tai tôi lắm, xong tôi cũng không muốn để ý tới làm gì. Cậu nên nhớ tôi là con nhà gia giáo, cách sử sự của tôi là cách sử sự của một người có học.

Tuyết chỉ nói thế và Soạn cũng không biết nói gì hơn.

Vừa lúc ấy có tiếng cụ đồ ông ở nhà ngoài hỏi :

- Thế nào, vợ chồng nhà Soạn về đã lâu chưa ? Các cháu đâu ra đây với ông nào.

Nghe tiếng ông gọi, Dung chạy vụt ra, và thẳng Dị thấy chị đi ra cũng đòi theo. Soạn phải bế nó đi ra.

Tuyết nhìn theo Soạn lắc đầu.

152Trang sách 152KÝ VÃNG I54 Cụ đồ ông ngồi uống rượu. Hàng ngày, hôm nào cũng vậy trước bữa cơm chiều cụ vẫn uống vài chén rượu cho máu lưu thông. Cụ thường nói : a Tửu năng dẫn huyết ».

Hai bên cụ có Dung và Dị ngồi để cùng chia thức nhắm với ông. Cụ đồ thỉnh thoảng đút vào mồm các cháu miếng gan lợn, hoặc hạt lạc rang. Chúng nó nhìn ông cười vụi vẻ và nói huyên-thiên.

Cụ đồ yêu hai cháu lắm. Chúng nó ngoan ngoãn, sạch sẽ dễ bảo lại thông minh. Chúng nó cũng quý ông chúng lắm. Mỗi khi cụ đồ đi đâu về bao giờ cũng phải hỏi đến chúng nó.

- Cháu Duộg ra vuốt râu ông nào !

Thế là Dung dù mải chơi cái gi cũng bỏ chạy ra với ông. Thấy chị chạy ra với ông, Dị cũng ríu rít đòi ra theo. Cụ đồ một tay bế Dị lên, còn một tay giất Dung.

Trước khi bế Dị, bao giờ cụ cũng cúi xuống cho Dung vuốt râu, những sợi râu trằng muốt và óng ánh như tơ nỗn, Dung thường khen :

- Râu ông đẹp quá. Sao râu của ông Lý bên cạnh không trắng như râu ông ?' Cụ cười nhìn cháu sung sướng và bảo : « Tại ông già rồi nên râu ông mới trắng ».

Thằng Dị thấy Dung vuốt rậu ông cũng bắt chước. Nó nắm chặt râu cụ đồ kéo, mà kéo rất mạnh, có khi đứt hai ba chiếc. Cụ đồ nhiều khi phải gạt tay cháu ra, mắng yêu cháu :

153Trang sách 153KÝ VÃNG - Mày làm đứt cả râu của ông rồi, ông đánh đòn bây giờ.

Nhưng khi thấy thằng Dị phụng phịu muốn khóc, cụ lại dỗ :

- Ông yêu Dị nhỉ, ông không mắng Dị.

Thật là cái cảnh vui tuổi già với đàn cháu dại rất đầm ấm êm đềm.

Hôm nay, vì Tuyết đi vắng nên hai đứa trẻ ngồi bên cụ đồ. Ngoài cái thú đọc sách, bây giờ cụ lấy thú chơi với cháu lâm khuây tuổi già.

Trước thời-thế đổi thay, Hán học ngày một suy tàn cụ muốn truyền đạo Thánh-hiền cho lũ trẻ nhỏ, nhưng bố mẹ lũ trẻ đua nhau cho chúng đi học chữ quốc ngữ, không thiết gì đến văn chương Khổng-Mạnh, cụ đành phải đóng cửa lớp học, tháng ngày mua vui cùng Kinh Sử. Ngày nay với hai đứa cháu nhỏ, đời cụ như trổ thêm hoa, đem tấm lòng già dồn cả yêu thương vào hai đứa cháu. Cụ càng quý các cháu hơn nữa vì tính tinh cao đẹp của Tuyết, mẹ chúng. Sau hơn năm năm trời Tuyết về làm dâu cụ, cụ đã hiểu rõ cả mọi sự hy sinh của Tuyết và qua những mẫu chuyện giữa cụ và ông Hàn, hoặc giữa cụ với một vài người bạn ở Thị-Cầu, cụ cũng mong manh biết tới mỗi tình đầu tiên của nàng dâu mình. Chính cụ cũng nhận thấy Soạn sánh với Tuyết thật là duyên của mục đồng sánh cùng tiên nữ. Hiểu con, ai bằng cha. Cụ cho là gia đình cụ có phúc cho nên Tuyết đã là một người dâu ngoan ngoãn, người vợ thuần-thục, và bây giờ lại là một người mẹ hiền-từ của lũ trẻ, Dung hỏi cụ :

- Chị Nhiễm đi đẻ em bé phải không ông ?

Cụ âu-yếm nhìn Dung, gật đầu. Cụ hỏi lại Dung :

- Cháu có thích em bẻ không ?

- Cháu thích em bé lắm. Sao mẹ cháu không đẻ em bé nữa ông nhỉ?

154Trang sách 154KÝ VĂNG Câu nói ngộ nghĩnh của Dung làm cụ đồ bật buồn cười. Cụ bảo cháu :

- Mẹ cháu đã đẻ em Dị rồi, bày giờ đến lượt chị Nhiễm chứ ?

Giữa lúc cụ đồ đang vui với những câu truyện ngây thơ của các cháu, tăng thêm vị đậm đà cho rượn, thì Tuyết về. . Tuyết ở nhà bà mụ về. Sáng hôm nay Nhiễm trở dạ.

Nàng kêu la ầm nhà. Nhân dịp Liên về chơi, cụ đỏ bà bảo Liên đưa Nhiễm đến nhà hộ-sinh làng. Liên đưa Nhiễm đi đã lâu không thấy về, khiến ở nhà mọi người đều sốt ruột, e có sự gì khó khăn xảy đến cho Nhiễm. Cụ đồ ông hơi tỏ vẻ băn khoăn.

Tuyết thấy dáng điệu của bố chồng, hàng hiểu sự lo ngại của mọi người. Chính nàng cũng có ý lo sợ phập phòng vì trong sự sinh đẻ thường có nhiều sự bất ngờ.

Nói dại, nhỡ có điều gì không hay xảy tới cho Nhiễm cũng là một điều ân hận, không riêng cho gia đinh nhà chồng, mà cả cho Tuyết nữa.

Tuyết gửi cụ đồ òng hai con rồi nàng tới nhà hộ- sinh để thăm Nhiễm. Từ trước nàng vẫn tỏ ra quân tử và đại lượng, bây giờ nàng cần phải đi thăm Nhiễm để mọi người hiều rõ nàng hơn.

Nàng đến nhà hộ sinh, bà mụ cho biết là Nhiễm, vì sinh con so, nên đau đớn và trở dạ lâu, chứ không có điền gì đáng ngại. Cô Liên sở dĩ không về được là phải túc trực để phòng sự hất trắc. • Nhiễm thấy Tuyết tới thì ngượng ngùng và e sợ, nhưng Tuyết bảo :

- Chị cứ yên tâm sinh đẻ cho mẹ tròn con vuông.

Thiếu thốn gì tôi lo giúp.

Tuyết soát lại đồ đạc của Nhiễm. Nàng sai Liên đi mua cho Nhiễm một vài thứ cần dùng mà vì thiến tiền

155Trang sách 155KÝ VĂNG Nhiễm không mua được. Nàng lại dặn dò bà mụ trông nom cần thận cho Nhiễm.

Sự tử tế của Tuyết làm cho mọi người ở nhà hộ- sinh phải ngạc nhiên.

Việc Tuyết không ghen với Nhiễm cả làng ai cũng rõ nhưng sự tử tế của Tuyết đối với Nhiễm lại là một sự không ngờ cho mọi người và chính cả Nhiêm nữa.

Tuyết ở lại nhà hộ-sinh để chờ cho đến lúc Liên trở lại nàng dặn dò Liên săn sóc cho Nhiễm, nàng mới ra về. Nàng bảo Liên :

- Cô ở lại với chị ấy. Nếu có việc gì cần gấp, cô về gọi tôi ngay, hoặc khi chị ấy đẻ xong, cô về báo cho thày đẻ biết.

Nằng lại căn dặn bà mụ lưu ý tởi Nhiễm, rồi nàng sẽ hậu tạ xứng đáng.

Tới nhà thấy hai con đang ngồi cạnh cụ đồ, Tuyết bảo:

" Các cháu lại quấy ông !»

Nàng thưa với cụ đồ :

- Thày cứ chiều các cháu, rồi chúng nó hư !

Cụ đồ cười bảo nàng dâu :

- Con cứ lo xa quá, chúng nó không thể hư được.

Bày giờ thày già rồi, thày chỉ lấy sự chiều các cháu làm thú thôi. A thế nào, con ở nhà hộ-sinh về đây chứ?

- Thưa thày, vâng. Bà mụ bảo rằng vì sinh con so đau nhiều và trở ủạ lâu chứ không có gì đáng ngại cả.

Con đã bắt cô Liên mua thêm mọi thứ cần dùng cho, và con đã cắt cô Liên ở lại trông nom.

- Ừ con có đến thì thày đẻ mới yên tâm. Con Liên nó trẻ người không biết gì.

Dụng hỏi mẹ:

- Chị Nhiễm đẻ em bé chưa ?

Tuyết tát yêu vào má con, nói :

156Trang sách 156KÝ VĂNG - Chị ấy sắp đẻ rồi. Dung có yêu em bẻ không ?

- Dung yêu em bé lắm. Dung yêu cả em Dị nữa.

Mấy con búp bê của Dung, Dung sẽ cho em bé của chị Nhiễm.

- Con gái mẹ, thế thì ngoan quá.

Dị đứng lên chạy ra với mẹ. Tuyết bế con lên, hôn con và nựng:

- Con trai mẹ có thích em bé không? Ở nhà có gọi mẹ không ?

Dị bí bô mấy câu, rồi vít đầu mẹ xuống hôn rối rít.

Cụ đồ ngắm nhìn cảnh mẹ con Tuyết âu-yếm nhau, lòng già thấy hân-hoan.

Những đửa con của Tuyết chẳng là những mầm non của giòng họ cụ đó sao.

Một lát sau. Liên về báo tin Nhiễm đã sinh hạ một đứa con trai. Liên nói :

- Đứa bẻ khỏẻ mạnh và giống anh Soạn như đúc.

Chị Nhiễm cũng khỏe mạnh.

Cụ đồ bảo :

- Thế cũng là phúc nhà ta.

Tuyết cũng nói tiếp :

- Thật là may. Con thấy chị ấy đau nhiều, con cũng ngại. Nàng bảo Liên :

- Nhờ cô trông hộ chị ấy. Thiếu gì cô bảo tôi.

Tin lành đã khiến nàng mừng. Từ nay Nhiễm đã chính thức là vợ bẻ của Soạn. Từ nay Tuyết có thể yên thân sống với hai con mà không sợ. lỗi đạo làm vợ. Nhiễm sẽ thay nàng chiều chuộng Soạn để Soạn khỏi làm bận Tuyết. Với hai con nàng đã thấy cả mọi ý nghĩa của cuộc sống.

Trước kia nàng sống vì cha mẹ, nay nàng sống vì các con.

157Trang sách 157KÝ VÃNG I59 Chiều hôm đó, Tuyết giắt Dung và Dị đi thăm Nhiễm Dung thấy em bẻ thích lắm. Nó quanh quần mãi bên đứa bé, mẹ giục hai ba bận mới chịu về.

Thấy Nhiễm túng Tuyết để lại cho một số tiền. Trước nàng cũng tưởng thế nào cụ đồ bà cũng cho Nhiễm. tiền hay ít ra cũng cho Nhiễm ngang số tiền công, nhưng không, cụ đồ bà đã hà tiện và mặc Nhiễm. Nhiễm đang xin Soạn, và chính Soạn cũng đang lo để có tiền cho Nhiễm thì may thay Tuyết đã cho Nhiễm đủ tiền tiêu về dịp sinh nở này.

Cảm động, Nhiễm nghẹn ngào cảm ơn Tuyết thì nàng gạt đi và khuyên:

- Chị cố nằm tĩnh dưỡng và ăn uống cho khỏe mạnh, đừng lo nghĩ gi cả, thiếu đâu đã có tôi.

158Trang sách 158KÝ VÃNG Đến nửa tháng nay Liên ở luôn nhà mình. Nàng đã có sự bất hòa với chồng. Các cụ đồ lúc đầu chỉ tưởng là câu chuyện của hai vợ chồng trẻ rỗi nhau nên không để ý. Cụ đồ ông luôn luôn giục Liên, phải về nhà chồng.

Cụ bảo :

- Nhà tao không chứa mày. Xuất giá tòng phu, con gái đã lấy chồng không thế về ở lì nhà bố mẹ được.

Tuy Liên sợ cha, nhưng nàng cũng không về với chồng.

Về như thế, còn nghĩa lý gì nữa. Đi chán rồi lại về, người nhà chồng sẽ coi nàng ra sao, ít ra, muốn nàng về, - chồng nàng phải tới đón, có như vậy mới không tồn thương tởi lòng tự ái của nàng.

Nàng lại rất sợ cụ đồ, nên luôn luôn nàng tránh mặt cha. Khi cha ở nhà trên, nàng xuống nhà dưới, khi chà ở đằng trước, nàng ra đằng sau. Cụ đồ ông hễ thấy mặt nàng là mắng đuồi.

Sau cùng Liên phải nói với Tuyết :

- Chị nói với thày hộ em, thày cứ mắng đuởi em tội nghiệp ! Sự thật em cũng chẳng muốn ở lại nhà làm gì, nhưng chị thử đặt địa vị chị vào em, chị sẽ cư xử thế nào ?

Em cũng tưởng rằng nhà em sẽ đến đón em, ai ngờ nhà em cũng chẳng coi em ra gì, em về đây anh ấy cũng mặc.

Tuyết hỏi Liên đầu đuôi sự xích mích của hai vợ chồng. Thì ra chỉ tại Liên có mẫy cô em chồng tai quái nghĩa là các cô đối với Liên cũng như Liên trước kia đối với. Tuyết vậy. Mấy cô em chồng hay ỏn thót để mẹ chồng nói ra nói vào, tiếng chi tiếng bấc. Liên không chịu

159Trang sách 159KÝ VÃNG I6I được sinh ra sự xích mích với các em chồng. Mẹ chồng can thiệp sỉ mắng Liên. Liên đâm ra cãi nhau với chồng rồi bỏ về nhà mình.

Nghe qua câu chuyện của Liên, Tuyết mỉm cười. Thật là giặc bên Ngô không bằng bà cô bên chồng. Tuyết bảo Liên :

- Bây giờ các cô mới biết tôi ngày xưa lốt nhịn.

Liên xin lỗi chị:

- Thôi chị nhắc làm gì đến những chuyện cũ. Chúng em biết chị rộng lượng, và chúng em ví thế nào được với chị. Mọi sự bây giờ em trông cậy vào chị, Tuyết ngẫm nghĩ một lúc rồi nói .

- - Thôi được cô đề tôi thu xếp cho. Cô nên nhớ người ta ai cũng có tự ái, mình có tự ái thì người đàn ông người ta có nhiều tự ái hơn. Khi mình nghĩ đến mình, mình phải nghĩ đến cả người đàn ông. Hơn nữa, riêng về phần cô, cô cần phải nhịn nhục nhiều hơn. Nhà ta là một nhà gia giáo, thày theo cổ học, nếu cô ngang ngạnh, mang tiếng thày. Chúng mình bây giờ làm dâu có phải chịu những cảnh khở sở rồi mới được làm mẹ chồng sau này. Mẹ chồng già thì mẹ chồng chết, nàng dâu có nết thi nàng dâu hiền. Còn các cô em chồng rồi ra các cô ấy đi lấy chồng, dễ các cổ ấy ở nhà mãi, để gây xích mích với minh hay sao. Tôi sẽ nói chuyện với thày việc này và tôi sẽ thu xếp hộ cô.

Được lời của Tuyết, Liền sung-sướng lắm. Liên biết rằng Tuyết đã nói là Tuyết giữ lời.

Liền sau đó Tuyết tim gặp cụ đồ ông. Nàng trình bầy rõ mọi việc đã xảy ra giữa Liên và nhà chồng.

Nàng nói :

- Thưa thày, đằng nào việc cũng đã xảy ra rồi.

Bây giờ thày bắt cô Liên phải tự ý về nhà chồng, cô ấy cũng phải nghe, nhưng theo ý con, như vậy cô Liên sẽ

160Trang sách 160KÝ VĂNG bị nhà chồng coi thường, Mà cũng không thể để cô Liên ở mãi nhà được. Làng nước sẽ dị nghị, và rất có hại cho cô ấy.

Cụ đồ ông nói :

- Thày cũng biết, nhưng khó lắm con a ! Chúng nó thật không biết nghĩ. Thày dạo này mang tiếng nhiều !

Gặp người nào hỏi đến chuyện của chúng nó thày cũng rát mặt. Hết truyện thằng Soạn với con Nhiễm lại đến chuyện con Liên. Con nhà gia giáo mà làm toàn những truyện đáng chê.

Về truyện con Nhiễm cũng may con là người có độ lượng, không ghen tuông, chử nếu con cũng là hạng nhi-nữ thường linh làm ầm-ĩ lên, đánh ghen gảy lộn, xẽ khô cho thày biết bao nhiêu. Thày rất quí bụng con.

Thày cũng hiểu nhờ cái giáo dục con sẵn có, nên con đã là tấm gương sáng cho các em con, và con đã khiến chồng con phồi kề cà hồi mọi sự lầm lần của chủng con và của các em.

Những lời cụ đồ làm cho Tuyết tự thấy vui sướng.

Độ lượng của nàng không phải là không ai biết tới.

Người ta chỉ biết nàng không ghen và người ta cho là nàng hiền lành, nhưng hố chồng nàng đã rõ thái độ kẻ cả của nàng.

Vả lại có yêu mới có ghen. Ngay từ khi mới lấy nhau, Tuyết chỉ sống với Soạn vì bỗn phận. Vậy thi truyện Soạn tư tình với Nhiễm hoặc với người khác có hề gì.

Dù rằng nàng có ghen, nàng cũng lùy người mà ghen- Nàng đâu có thèm ghen với người làm. Chồng nàng đã tự hạ mình như vậy, chẳng lẽ nàng cũng tự hạ minh nốt đánh ghen với Nhiễm hay sao.

Cụ đồ tuy hiệu nàng, nhưng cụ chỉ hiển một bề, cụ có rõ đâu được hết nỗi tâm tư của nàng.

Nàng nói :

161Trang sách 161KÝ VÃNG - Những lời vàng ngọc thày dạy con xin ghi dạ. Con rất liếc nhà con đã phạm lỗi để thày buồn, nhưng nay việc cũng đã qua, mọi việc trong làng nước, đều hiểu rõ, thày chớ nghĩ lại làm gì. Bày giờ chỉ đáng mừng cho mẹ con chị Nhiễm được khỏẻ mạnh.

Cụ đồ gật gù như trầm tư nghĩ ngợi. Thôi âu cũng là số mệnh, nếu Soạn phải lấy Nhiễm. Có lẽ trong số tử vi của Soạn đã có Đào Hoa cư Nô Bộc. Cụ bảo Tuyết :

- Con nghĩ rất phải, nhưng truyện thằng Soạn vừa xong, nay lại tới chuyện con Liên. Theo ý con, việc con Liên bây giờ con định thế nào.

- Thưa thày, , con thiết nghĩ, cô Liên tự nhiên nhà đi là có lỗi. Nay nếu chờ bỏ nhà chồng ra chồng cho người tới đón, có lẽ vì tự ái, nhà chồng họ sẽ mặc cô Liên. Như vậy việc lửa đôi của cô Liên cỏ thể tan vỡ được. Nhưng bây giờ bắt cô Liên phải về nhà chồng cũng khó lắm, và cũng không thể được.

Nhà chồng sẽ khinh rẻ cô Liên.

Rồi Tuyết bàn với cụ đồ là nàng có ý muốn tới gặp Ngạc chồng Liên để liệu lời bảo Ngạc đến đón vợ về.

Đối với gia đinh Ngạc, Tuyết sẽ nói là tự ý nàng tới, vì nàng không đang tâm trông thấy sự tan vỡ của một lứa đôi.

Cụ đồ cho ý kiến của Tuyết là phải. Cụ bảo :

- Thày xem cái thẳng Ngạc nó cũng biết điều, không hiểu tại sao vợ chồng nó lại xảy đến như thế này được.

Tuyết thưa :

- Thưa thày, cứ kể giữa một cặp vợ chồng trẻ bao giờ chẳng có sự hờn rỗi, nhưng mọi sự hờn rỗi đều qua đi như họt nước, nếu không có người tưới dầu thêm vào lửa. Cò Liên có các em chồng, cũng như trước đây con có cô Tú và cô Liên ở nhà. Nếu con cũng nông nổi, không suy nghĩ, biết đâu trước kia đã chẳng xảy ra những sự đáng tiếc. Cô Liên còn trẻ người non dậ, tránh sao khỏi có sự nóng nảy.

162Trang sách 162KÝ VÃNG Những lời Tuyết nói thật là hợp lý. Từ trước cụ đò vẫn biết cụ bà thường hay nghe con gái, kiếm chuyện ỷ-eo với Tuyết, nhưng may cụ là người hiểu vẫn gặt đi và Tuyết biết suy nghĩ chín chẵn nên không xảy ra sự gì đáng tiếc. Liên bì sao được với Tuyết.

Tuyết đã được đi học, Tuyết lại được bà Hàn là người giỏi Hán học rèn luyện về tinh thần.

Cụ đồ chép miệng :

- Thôi con thương em, thu xếp cho việc chúng nó được ổn thỏa, thày cũng mừng.

Ngay chiều hôm đó, Tuyết đến nhà Ngạc. Bà cụ mẹ Ngạc thấy Tuyết tới niềm nở chào đón. Đối vởi dân làng Phương-Cầu, ai ai cũng quí Tuyết vì tính tình cao nhã của nàng.

Tuyết nói chuyện với cụ bà và với Ngạc về việc của Liên. Tuyết nói rất khéo, nên sau khi nghe hết câu truyện, bà cụ hảo Tuyết :

- Vâng, tôi nghe lời mợ, tôi sẽ bảo em nó đi đón nhau về. Mợ xem nhà tôi có khó khăn ác nghiệt gì đâu.

Chẳng biết vợ chồng nó hờn rỗi nhau làm sao.

Tuyết thưa:

- Cụ lính vợ chồng trẻ tránh sao được những sự hờn rỗi. Chính con với nhà con ngày trước cũng vậy, giận nhau luôn luôn rồi lại làm lành với nhau. Cơn giận qua như bọt nước trôi đi.

Rồi nàng bảo Ngạc :

- Thôi lát nữa chủ đến đón cô ấy về. Vợ trẻ đẹp như thế mà không biết chiều. Xa nhau ngày nào thiệt ngày ấy đấy chú ạ !

Ngạc then thùng nói :

- Nhưng chị tính nhà em cứ hay xích mích với các cô ấy rồi giận rỗi với em. Tự nhiên nhà em bỏ về, chứ có ai nói gì đâu !

163Trang sách 163KÝ VÃNG - Thế nào gọi là làm nũng. Chú không hiểu vợ một chút nào.

Bà cụ mẹ Ngạc mời Tuyết sơi trầu uống nước. Câu truyện giữa hai người vui như pháo. Bà cụ bảo Tuyết :

- Cả làng này khỏng ai được như mợ. Mợ ngoan ngoãn khéo léo, lại độ lượng. Tôi thường bảo các con tôi cố học lấy mợ.

Tuyết khiêm nhượng cảm ơn lời quá khen của bà cụ.

Tuyết ngồi chơi chừng nửa giờ thì xin phép ra về. Bà cụ ân cần giữ lại hai ba lần. Khi Tuyết về, bà cụ tiễn ra cửa và căn dặn :

- Thỉnh thoảng mởi mợ lại chơi. Tôi muốn các em nó thấy mợ luôn để sáng mắt ra mà học lấy những cái hay của mợ.

Chiêu hôm đó, Ngạc đã đến đón Liên về.

Cụ đồ ông bảo cụ bà :

- Đấy bà xem, không có nhà Soạn, có phải việc con Liên còn lôi thôi không ?

Việc Liên đã vậy, còn việc Nhiễm. Hai mẹ con Nhiễm đều khỏe mạnh. Nhiễm sinh thấm thoát đã được ba tháng . thằng hé con trai rất bụ bẩm kháu khỉnh. Con Dung và thằng Dị rất yêu em bé. Tuyết cũng trông nom chu đáo cho mẹ con Nhiễm, nhưng cũng từ ngày ấy, nàng không chịu gần Soạn nữa. Và vi bản tính nhu nhược, Soạn cũng c dè Tuyết. Chàng thấy Nhiễm hợp với chàng hơn.

164Trang sách 164KÝ VÃNG VII Tâm và Vinh quẳng xe đạp vào một góc nhà, rồi cùng rối rít gọi Lan.

Hai anh em Tâm và Vinh dã đậu bằng tiểu học, và hiện đang cùng theo học trường thành-chung Bắc-Ninh, hơn kém nhau một lớp.

Hôm nay là ngày chủ-nhật lại được buổi sáng ấm trời Hai anh em rủ nhau đi tập bơi về.

Lan dã 14 tuổi. Trông nàng giống Tuyết ngày bé như đúc. Cũng vẻ dịu dàng ngoan ngoãn ấy, cũng những nét thanh thú nhẹ nhàng ấy. Với đôi mắt sáng như sao băng với hàm răng đều như hạt lựu và trắng muốt, với đỏi môi thăm điểm nụ cười tươi như hoa nở lúc ban mai, Lan thật là một trang sắc nước. Lan đang học trường nữ học Đáp-Cầu. Chúng hạn gọi đùa Lan là hoa-khôi. Tan lại học hành chăm chỉ, được thày yêu bạn mến. Nhà trường hàng tháng thường gửi giấy ban khen về cho ông hà Hàn.

Bà Hàn vẫn bảo ông Hàn :

- Trông con Lan nó giống chị nó quá. Càng nhớn càng xinh. Dạo này nó nhớn phổng lên, trông thật chẳng khác gi con Tuyết ngày trước.

Ông Hàn nói:

- Đến tuổi thi chúng nó phải nhớn chứ. Con gái lớn lắm mình càng lo nhiều ! Bà không biết có con gái lớn trong nhà như chứa đồ quốc cấm à ?

Bà Hàn đáp :

165Trang sách 165KÝ VÃNG - Rồi ông lại định gả thốc gả thác nó đi như con Tuyết hay sao ? Vì ông mà con Tuyết nó khổ. Lần này, con Lan tôi không khiến ông lo đến nó nữa. Con nó còn ít tuổi hãy để cho nó đi học. Bây giờ văn minh, sau này có ai thương yêu nó, phải hỏi ý kiến nó.

Ông Hàn cũng nhận thấy một phần lỗi tự mình trong việc gả Tuyết cho Soạn, nên ông bảo bà Hàn :

- Thì trước tôi cứ tưởng thằng Soạn nó hiền lành, muốn cho con Tuyết nó được sung sướng, tôi mới nhận lời với cụ đồ Trân. Ai biết đâu về làm dâu nhà ấy lại vất vả và hây giờ chồng nó lại đèo bòng vợ nọ con kia.

Thôi, con Lan tôi để mặc bà.

Ba anh em Tâm, Vinh và Lan yêu nhau lắm. Đi chơi :

đâu về Tâm và Vinh cũng tim đến Lan trước nhất.

Lan được hai anh quí mến chiều chuộng, nhưng cũng phải hầu hai anh rất nhiều. Nào đan áo rét, nào vá quần áo sứt chỉ, mạn bí tất, thêu mùi soa v.v...

Nghe tiếng hai anh gọi, Lan chạy ra. Tâm bảo :

- Áo sơ mi của anh vừa vướng vào xe đạp thủng một miếng, cô mạng cho anh nhé.

Lan lườm anh nói :

- Các anh chỉ được cái thế thôi !

Rồi Lan khoe :

- Chị Tuyết lên chơi có cả con Dung và thằng Dị nữa đấy.

Tâm và Vinh tranh nhau hỏi:

- Thật à ? Anh Soạn đình dù có lên không?

Lan đáp :

- Không có ảnh Soạn. Em mách chị Tuyết cho các anh nhé ! Ai cho các anh gọi anh Soạn là đình dù !

Vính nói :

166Trang sách 166KÝ VÃNG - Cho cô mách. Anh Soạn không đình dù thì là gì ? Lấy một ông chồng như thế mà bà Tuyết bà ấy chịu được.

Ba anh em vừa nói vừa đi vào trong nhà. Tâm gọi to : . - Chị Tuyết lên chơi đấy à ? Sao không lôi ông Soạn đình dù lên đây cho chúng tôi trêu ?

Tuyết đang nói chuyện với bà Hàn, quay ra bảo các em :

- Gới các ông mãnh, đi đâu về thế ? Các ông mãnh chỉ nói nhăm nhí quen mồm.

Tâm và Vinh ùa tới chia nhau bế Dung và Dị.

Vinh nói :

- Em cho các cháu ra vườn chơi nhé. Hôm nay trời ấm, ở ngoài vườn đẹp lắm.

Và hảo Lan :

- Cô ở lại mà hóng chuyện ! Con gái lớn mà thích nghe chuyện hóng hớt.

Lan nguýt anh :

- Mặc em, việc gì đến anh ! Được rồi anh nhớ nhé, quần áo và bi-tất rách đừng bắt em mạn nữa đấy.

Tâm và Vinh không ai trả lời, bế thẳng Dị và Dung nhảy những bước dài để ra vườn.

Bấy giờ đã gần về Tết. Trời thường lạnh, nhưng hôm nay, mặt trời tỏ, sương tan sớm, không khi đượn vẻ ấm áp.

Ngoài vườn những nụ đào đã đâm trồi, mầu hồng hồng trên những cành cây rám rám. Những cây chanh đã có quả nặng trĩu. Những trái cam đã bắt đầu hơi đỏ vỏ. Lá trên cây đã rụng hết và những mầm non xanh nỗn đã nảy lộc.

Tâm và Vinh công kênh Dung và Dị. Mấy cậu cháu đùa nhau, tiếng cười vang động góc vườn như muốn ganh với tiếng chim hót trên cây. Những oon chào mào riu-ra riu-rít gọi nhau, những con sáo đá cất tiếng hót

167Trang sách 167KÝ VÃNG dài. Đàn chim vành khuyên mọi ngày ần rét, hôm nay trời nắng, cùng nhau nhảy nhót truyền từ cành nọ sang cành kia, hót nhè nhẹ.

Tàm và Vinh đi khỏi, Tuyết bảo mẹ :

- Chúng nó chóng lớu nhỉ u nhỉ. Đùa như lũ ranh.

Lan nói :

- Các anh ấy nghịch ngợm lắm. Quần áo rách luôn, em cứ phải mạn. Xe đạp sắt cũng không chịu được với các anh ấy.

Bà Hàn nói :

- Chúng nó càng lớn càng nghịch ngợm. Thày con • kêu suốt ngày.

Tuyết thưa :

- Thi chúng nó lớn cũng phải cho chúng nó nghịch chứ. Bây giờ mà thày u cứ theo cổ, bắt chúng nó ru rú một só chúng nó chịu thế nào được.

Tuyết lại nói về Lan :

- Em Lan cũng mau lớn quá ! Càng lớn trông càng xinh.

Bà Hàn bảo :

- Nó giống con ngày bé như đúc.

Lan nói :

- Nhưng em sẽ không giống chị ở chỗ đi lấy chồng sớm đâu. Ai lại đi lấy một ông Lý Đình Dù mà chịu được. Em ấy à, chồng ấy em bỏ phăng.

Bà Hàn mắng yêu' con :

- Lan chỉ nói nhảm. Dễ chị mày bỏ anh Soạn, bây giờ chị mày lấy ai ?

Tuyết bâng khuâng nghĩ ngợi. Phải, có ai lại như nàng chịu đựng một người như Soạn. Đã thế lại còn vợ bé con thêm, Chẳng qua chỉ vì nàng thương cha mẹ, và Bũng chỉ vì trong buổi giao thời nàng đã là một quân cò giữa sự mới cũ tranh chấp. Thanh danh gia đình theo lễ giáo Không nhơ !

168Trang sách 168KÝ VÃNG Nàng nói với mẹ:

- Phận con đã đành rồi, con cam chịu mọi sự khở • làm con, u đừng nghe thày con nà sở, nhưng còn em khổ nó.

- Con không phải lo. U đã nói chuyện với thày con nhiều lần rồi. Thày con cũng hối hận về việc của con ngày trước, nhưng sự đã rồi, thanh danh nhà ta còn đó, tục lệ cở truyền còn kia, chẳng lẽ biết làm thế nào. Vả mấy năm về trước khác bây giờ khác.

Ừ có thế chứ! Sự hy sinh của Tuyết ít ra cũng có nghĩa lý. Chính vì sự khở sở của nàng, rồi nây em nàng sẽ được sung-sướng không bị ép duyên như nàng nữa.

Tuyết nói chuyện với mẹ một lát, rồi nàng giắt Lan ra vườn với các con.

Tâm và Vinh đang đuỗi bắt bươm-bướm cho Dung và Dị. Hai đứa trẻ cười nói luôn miệng. Mỗi tay chúng đều cầm đầy hoa quả.

Thấy Tuyết tới Vinh reo:

- Bà Lý Đình Dù đã tới !

Tâm reo theo :

- Sao chị Tuyết trông xưa thế. Chẳng trách chị ấy chịu đựng được ông Soạn đình dù. Sao chị không đưa cả anh ấy lên chơi.

Tuyết vừa cười vừa nói :

- Anh ấy còn ở nhà với vợ bé.

Tâm, Vinh và Lan rú lên cười.

Vinh nói:

- Vợ lẽ của anh ấy tuyệt thật !

Tuyết bảo :

- Các em cứ cười, còn các em đấy. Chị cầu cho hai em Tâm và Vinh mỗi đứa lấy được một cô vợ đặc nhà quê, Gòn oô Lan thì thày sẽ gả cho một người nào đình dù hơn ánh Soạn.

169Trang sách 169KÝ VĂNG Vinh và Tâm vẫn cười.

- Chính thế chúng em chỉ thích lấy vợ nhà quê thôi !

Vợ nhà quê càng dễ sai.

Lan thì nói :

- Em còn bẻ, em không lo.

Mấy chị em lững thững đi dưới các bóng cây. Mùi hoa sớm thơm phưng phức. Nắng sớm rung rinh trên ngàn lá. Vài con chim cất tiếng hót trên bụi tre. Đàn chim vành khuyên ríu rít trên cành khế. mấy con bướm lượn từ hoa này sang hoa khác.

Tuyết nói :

- Thích thật, mùi hoa sớm đến thơm.

Ống Hàn cũng ra vườn. Ông bảo Tuyết :

-- Con xem có cam chin hái cho các cháu.

Dung chạy lại kéo tay ông, Dị cũng bi bô nấy câu mà không ai hiều nó định nói gi.

Tuyết và hai con ở chơi Thị-Cầu cho tới gần chiều :

Suốt một ngày vui vẻ, cha mẹ chiều, các em. mến. Lúc Tuyết chào ông bà Hàn để ra về, ông Hàn bảo :

- Độ này, thày thấy nói chuyện con cũng được các cụ đồ qui mến. Thôi con cố chịu khó. Vợ chồng là duyên số. Chồng con nó có đèo bòng như thế, nó càng phải chiều con, và bố mẹ chồng càng nễ con.

Qua mấy câu nói ngắn ngủi ấy của cha, Tuyết biết cha thương minh, và Tuyết nhận thấy cả cái gì như sự ân-hận của cha vì đã làm cho mình khổ.

Tuyết không về thẳng. Nàng ra Bắc-Ninh đề thăm Hòa, vì mấy bữa trước Hòa đã nhắn nàng lên chơi. Tâm và Vinh đi xe đạp tiễn chị đến tận nhà Hòa, Hai vợ chồng Hòa thấy Tuyết mừng lắm. Hòa cũng đã có một con lên ba bằng thằng Dị. Sau một tuần nước, Hòa đưa cho Tuyết một phong thư, nói :

170Trang sách 170KÝ VÃNG - Đây là thư của anh Đạo. Anh ấy khẩn khoản nhờ mình đưa cho Tuyết. Minh dã chối lừ, nhưng anh ấy van nài mãi. Minh nghĩ Tuyết có nhận phong thư cũng chẳng tội lỗi gi, chẳng qua cũng như là thư của một người hạn cũ. Hòm nọ anh ấy củ về đày, rồi anh ấy lại đi ngay.

Dạo này anh ấy hoạt động mạnh, và nghe đầu, mật thám vẫn theo rõi anh ấy ghê-gớm lắm.

Nghĩ cũng đáng thương hại.

Tuyết thẫn thở nhận phong thư. Cả một dĩ vãng lại hiện ra với nàng.

Nàng bảo Hòa :

- Lẽ ra em không nèn nhận thư của anh Đạo nữa, nhận tức là em có tội với cúc con em, nhưng như chị nói, anh ấy cũng chỉ là một bạn cũ, vâng em thử xem anh ấy nói gi trong thư.

Giọng Tuyết buồn buồn buồn như một chiều đông nặng trĩu mây.

171Trang sách 171KÝ VÃNG VIl Yên-Tập, ngày. tháng... năm 1933 TUYẾT, Trời rél từr bao giờ, rồi ấy nhỉ ? Sao trời rét hay nhắc cho ta nhớ tới những kỷ niệm xu xira thế Tuyết ạ, hôm nay lạm dừng chân trên bước giang-hồ, cái rét đầu mùa chợt nhắc tỏi nhớ tới lất cả một dĩ vãng đã qua, cái dĩ vãng tôi dã cố quên trong bấy lâu nay, nhưng lòng tôi hằng luôn luôn nhớ lại.

Tỏi muốn dấn mỉnh trong nguy hiểm, tôi muốn đem tấm thân đền đáp non sông, tôi muốn hồi hộp với gan lao, tôi muốn hoạt động cho sự nghiệp, lỏi muốn tôi là một con người khác, nhưng than ôi ! Lòng người tu nó mới phức-tạp làm sao, tôi muốn gì thì tui muốn, nhưng khi tôi muốn quên Tuyết thì thụt không sao tôi muốn nổi.

Trong mỗi một phút gian-nguy, trong mỗi một cơn lo. lăng cũng như trong những buôi say - sưa, trong những ngày thư-thái, hình bóng Tuyết tôi vân không quên.

Tôi cứ tưởng phải lo nghĩ thi quên được Tuiết,. cứ tưởng gặp hiểm nghèo thì quên được Tuyết, nhưng không, chính những giây phút ấy tôi nhớ Tuyết nhất.

Hình bóng Tuyết đến vớ tôi như hình bóng một thiên. thần đã làm rạng tỏ tri óc tôi, dã gây can đảm cho tôi đê vược hết mọi nỗi khó-khún, để thắng hết những điều gây-cấn.

172Trang sách 172KÝ VĂNG Kể từ hơn năm năm nay, từ ngày Tuyết ra ở riêng, Tuyết không nghĩ dến tôi, không biết tôi làm những gì và lưn tôi, chưa một phút nào hồn tôi rời lạc tới đâu, nhưng khỏi Tuyết. Mọi biến chuyền trong đời Tuyết tôi đều theo rỗi. Tôi vui khi Tuyết sung - sướng, tôi buồn khi Tuyết khô-cực.

Đã bao nhiêu lần tôi viết thư cho Tuyết biết bao nhiêu lá thư, nhưng số phận những lá thư đó đều dã giống nhau : tôi chỉ viết thư đề không bao giờ gửi. Rồi ra liệu số phận lá thư này có như những lá thư trước không.

Tôi vẫn muốn gửi thư cho Tuyết lắm, tôi muốn Tuyết rõ hết nỗi lòng của tôi, nhưng tôi rất sợ những lá thự của tôi sẽ làm gợn hạnh-phúc gia-đình của Tuyết.

Các bạn cũ có cho tôi biết, đôi khi Tuyết cũng hỏi thăm đến tôi, như vậy Tuyết cũng còn có những phút giây nhớ đến người cũ. Tôi xin thành thực cảm ơn Tuyết, nhưng Tuyết ơi, tằm vương tơ thì nhện cũng vương tơ, có bao giờ tơ nhện được như tơ tằm.

Nếu Tuyết có những phút giây quay về dĩ vãng thị tôi suốt đời chỉ sống trong dĩ vãng.

Người ta bảo rằng ở đời muốn đạt, nhiều khi phải bỏ mộng nhỏ để đắp xây mộng lớn. Đúng đấy, khốn nỗi tôi là con người tuy đưổi theo mộng lớn, nhưng vẫn không bao giờ quên được mộng nhỏ.

Mộng lớn của tôi là noi được gương các bậc tiên-liệt Phan-Đình-Phùng, Hoàng-Hoa-Thám, mong sao một ngày kia cách mệnh thành công, trả được hờn cho các đàn anh là Nguyễn-Thái-Học, là Đoàn-trần-Nghiệp, là Lương-ngọc-Tốn, là tất cả các chiến-sĩ hữu-danh và vô danh đã bỏ mình vì đất nước, đã bị bọn Pháp sát hại vì không chịu cộng-lác với chúng để đưa dân-lộc Việt-Nam tới chỗ suy vong. Còn mộng nhỏ của tôi chỉ là Tuyết thôi, Tuyết ạ, ! Tôi không biết cái kết quả của mộng lớn tôi đang theo đuổi ra sao, nó sẽ tươi đẹp thế nào, nó sẽ hừng-vĩ bao nhiêu, song tôi đã biết mộng

173Trang sách 173KÝ VÃNG nhỏ của tôi đã tan vỡ! Tan vỡ thì tan vỡ tôi vẫn cố níu lấy chút dư vang để được ôm ấp nỗi n hoài trong cơn gian khô.

Những buổi trăng lên, những khi gió sớm, lòng tôi hằng nghẹn ngào vì nhớ tới một thời qua!

Tôi còn biết nói những gì nữa ?

Bảo rằng nước chảy đá mòn Bảo rằng duyên lỡ tình hờn với yêu !

Trước khi ngừng bút tôi mong rằng sẽ có những phút giây lòng Tuyết thấy sao xuyến vô nguồn cớ. Những phút giây đó là những phút giây ở phương trời có một người như con china bạt gió dang níu lấy hình bóng của Tuyết để tránh một cơn giông.

Tuyết hiều lỏng cho tôi nhé..

Thân ải chào Tuyết và mong Tuyết được trọn đời sung- sưởng Người bạn đau khở và vô duyên của Tuyết ĐẠO

174Trang sách 174KÝ VĂNG .Tiếng con Dung gọi ở nhà ngoài : «Mợ ơi có khách !»

Tuyết ở trong nhà chạy vội ra. Nàng ngạc nhiên khi thấy khách là Đạo. Phải Đạo đang đứng ở giữa sân ngắm con Dung và thẳng Dị chơi đùa với nhau ở dưới hàng hiên. Thoáng nhìn, Đạo biết ngay chúng nó là con Tuyết. Con Dung trông giống Tuyết như tạc, còn thằng Dị cũng hao hao khuôn mặt chị.

Người Đạo trông rắn rỏi, vẻ mặt cương quyết sạm đen. • Tuyết trố mắt nhìn Đạo, tưởng như ở trong một giấc mơ. Mãi nàng mới nói được hai tiếng : «Anh Đạo !»

Đạo đáp : «Phải tôi đây ! Tôi đến đột ngột thế này chắc Tuyết phải ngạc nhiên lắm.»

Tuyết mời Đạo vào trong nhà, ngồi chơi ở bộ tràng kỷ kê ở giữa nhà. Tuyết đứng ở phía đối diện với Đạo.

Đạo nhắc lại:

- Tôi đến thăm Tuyết đột ngột lắm phải không ?

Tuyết đáp :

- Vâng, em thật không bao giờ ngở tới.

- Chính tôi cũng không ngò tới.

Đạo lại hỏi:

- Chị Hòa đã đưa lá thư của tôi viết cho Tuyết hồi cuối năm ngoái ?

- Em đã nhận được, và em đã đọc bỹ, lại nhiều lần. Anh đừng hiều lầm em !

175Trang sách 175KÝ VÃNG - Tuyết nói gi tôi không rõ.

- Em bảo là anh đừng hiểu lầm em.

Đạo nghĩ ngợi một lát rồi nói :

- Tôi không hiểu lầm Tuyết đâu, tôi biết Tuyết lắm. Đọc lá thư của tôi Tuyết đã rõ. Tôi tôn trọng hạnh- phúc của Tuyết, nhưng mà Tuyết ạ, tâm hồn tôi thật không hiểu tại sao chỉ hướng luôn luôn về Tuyết. Có lễ, lòng người ta có những lý lễ mà chính lý lễ không biết tới. Đã bao nhiêu lần tôi muốn đến gặp Tuyết, cũng như đã bao nhiêu lần tôi viết thư cho Tuyết mà chỉ dám gửi một bận sau cùng. Đã mấy tháng nay, tôi luôn luôn nghĩ đến Tuyết. Phải chăng tại tiết xuân đầm ấm tôi càng thấy cô đơn. Phải chăng muôn hồng ngàn tía của trời xuân đã khiến hồn tôi thêm lạnh lẽo ? Phải chăng vì chim có đôi hót ở trên cành, vì hướm có đôi bay trong vườn thẳm mà tôi tự thấy lẻ loi? Tôi chỉ biết tôi nhớ đến Tuyết vô cùng và tôi muốn gặp Tuyết.

Đã bao nhiêu lần tôi đi qua làng này, đã bao nhiêu lần tôi vào đến ngõ này nhưng tôi lại quay trở ra. Con đường đưa tới đây tôi thuộc như in sâu trong trí. Cho đến ngày hôm nay tôi quả quyết vào đây gặp Tuyết.

Tuyết ạ, tôi muốn nói nhiều với Tuyết lắm, nhưng không biết tôi nói những gì bây giờ. Xin Tuyết ban cho tôi một ân huệ, xin Tuyết nghe tôi nói nhé.

Ngày xưa khi đi học, Tuyết có nhớ không, mỗi khi thày giáo gọi chúng ta lên bảng làm tính; nếu chúng ta làm sai, chúng ta vẫn sóa đi để làm lại bài tính khác.

Cuộc đời của chúng ta cũng là một bài tính khó. Bài tính này có nhiều người làm đúng, nhưng cũng có nhiều người làm sai. Làm sai, tại sao chúng ta không sóa đi làm lại bài tính khác, như khi chúng ta sóa bài tính làm ở trên bảng ngày xưa nhỉ ?

Bài tính khó của Tuyết, Tuyết thử nghĩ xem, Tuyết đã làm đúng chưa ? Tuyết ạ...

176Trang sách 176: KÝ VĂNG Có lẽ Đạo còn nói nhiều nữa. Tuyết từ trước vẫn chăm chú nghe Đạo nói, bỗng gạt đi.

- Thôi anh Đạo ạ, em hiểu rồi, anh đừng nói nữa.

Bài tính khó của em, em biết rằng em làm sai, nhưng em chỉ đành chịu vậy, vì anh ạ, em đã chép vào sách và đã được thày giáo chấm rồi. Dù thế nào bây giờ em cũng đã có con rồi. Vải trắng đã ngả mầu rồi, muốn giặt trắng lại làm sao được nữa.

Còn anh, anh hây giờ có phải là của anh đâu, và anh cũng không phải là của ai cả. Anh là con của tổ quốc.

Non sông đang cần những thanh niên như anh để tiếp tục công cuộc chống ngoại tộc của các bậc tiên-liệt. Nếu tất cả không có những người như anh, hay nếu bây giờ những người như anh đều quay lại với một người đàn bà, hỏi dân tộc còn trông cậy vào ai. Người đàn bà dù vô-tinh hay hữu-ý, quyến-rũ các anh để các anh bỏ lỡ bước đường đang theo đuổi, sẽ có tội với nước nhà, nhất là trong buổi đang nghiêng ngửa này, Em không bao giờ quên anh cũng như không bao giờ quên cái thời đã qua ngày trước. Những kỷ niệm ngày xưa em giữ lại hết. Đây này, cái kim vàng anh mừng em ngày cưới em vẫn cài đầu đây. Em nhớ anh, nhưng đây chỉ là một người em gải nhớ một người anh, hay chỉ là một người bạn nhớ một người bạn thế thôi. Giữa em và anh bây giờ còn lễ giáo, còn chồng em, còn các con em, chúng ta chỉ có thể coi nhau như đòi bạn cầm kỳ. Những kỷ niệm ngày xưa sẽ giúp chúng ta thêm nghị lực, giúp em để sống một đời hiền phụ, từ mẫu, giúp anh để anh theo đuổi con đường anh đang đi...

Trong khi Tuyết nói, Đạo lắng lặng ngồi nghe với nét mặt trầm-tư. Giữa lúc Tuyết đang nói, có tiếng guốc ở ngoài sân. Tuyết nhìn ra thấy cụ đồ ông đang lững thững ở sau vườn về.

Tuyết gọi : « Thưa thày !»

Cụ đồ nhìn vào, Tuyết nói :

177Trang sách 177KÝ VĂNG - Mời thày vào chơi, con có khách.

Khi cụ đồ vào trong nhà Tuyết giới thiệu :

- Thưa thày, đây là anh Đạo, một người bạn thân của con thời đi học. Anh Đạo đã học hết ban thành- chung, nhưng anh không chịu đi làm gì cả vì anh không muốn cộng tác với người Pháp. Anh coi họ như giặc của nước ta. Hiện nay anh đang cùng một số bạn bè đồng chí muốn mưu đồ công việc khó khăn.

Và nàng giới thiệu cụ đồ với Đạo :

- Đây là thày tôi, thân sinh ra nhà tôi. Thày tôi là một cụ đồ, hàng ngày đọc sách thánh hiền, rất khâm phục các ông Phan-Đình Phùng, Hoàng-Hoa-Thám và gần đây rất ngợi khen các ông Sứ-Nhu, Nguyễn-Thái-Học, Phó-Đức-Chính...

Rồi Tuyết quay lại nói với cụ đồ :

- Thày tiếp anh Đạo hộ con nhé. Con đi làm cơm để mời anh Đạo sơi bữa cơm nhà quê với thày và với nhà con.

Nàng bảo Đạo :

- Chắc anh chẳng từ chối bửa cơm dưa muối nhà quê chúng tôi nhỉ !

Nói xong Tuyết đi xuống nhà dưới. Cụ đồ rót nước mời Đạo.

Qua mấy lời giới thiệu của Tuyết, nhớ lại những chuyện cụ được nghe về Tuyết trước khi nàng lấy Soạn, cụ thoang thoáng hiều Đạo là ai. Phải phần nhiều những người thất vọng về tình hay tự đem mình hy sinh cho nước.

Vừa nhấp chén nước, cụ đồ vừa chậm rải nói :

- Tôi rất quí những thanh niên như các ông. Tổ quốc bây giờ trông cậy ở các ông.

Trước kia, những người theo Khổng-học như tôi cứ tưởng chỉ có chúng tôi mới có lòng quả cảm hy sinh, mới chịu đem thân ra gánh vác việc nước. Sau mấy vụ ở

178Trang sách 178KÝ VÃNG Yên-Bải, Hưng-Hóa, Phụ-Dực, Vĩnh Bảo vừa qua, chúng tôi mới biết chúng tôi lầm. Các thanh niên theo học mới bây giờ các ông còn khoáng đạt hơn chúng tôi trong việc yèu nước, và lòng hy sinh dũng cảm của các ông thật chẳng kém gì các cụ ngày trước.

Cái lầm của chúng tôi thật đáng chê. Chúng tôi không lầm riêng về phương diện này mà còn về tất cả các phương diện khác nữa.

Lòng ích kỷ và tự ái của chúng tôi đã khiến chúng tôi tự cho mình là hơn cả và bao nhiêu quan niệm của mình là hay cả. Bây giờ tôi càng rõ bọn cổ nho chúng tôi hay cố chấp, và sự cố chấp đó, tôi xin nhắc lại chỉ là do lòng ích-kỷ của chúng tôi.

Tôi thú thật với ông là từ trước tôi khinh những cái mới lắm, cải gì mới cũng là phản luân-lý, phản đạo-đức, nhưng ngày nay tôi không còn nghĩ thế nữa, nhất là từ ngày nhà Soạn về làm dâu nhà tôi. Tôi thấy qua nhà Soạn, cái mới có nhiều điều hay và những điều hay tiêu biểu cho sự tiến hóa của chúng ta. Trong cũ còn nhiều điều nên giữ và phải giữ không mâu-thuẫn gì với mới, nhưng chúng ta nhất định phải theo mới cho hợp với đà tiến-hóa. Tôi tin rằng một ngày kia dân tộc ta sẽ theo mới hết, nhưng từ nay tới đó, còn phải một thế hệ nữa, còn nhiều người theo mới bị hy sinh, vì rằng có phải tất cả mọi người theo cũ ai cũng như tôi đàu.

Cụ đồ nói một hơi dài. Đạo im lặng nghe. Chàng không hiều cụ muốn nói gì qua câu truyện mởi cũ.

Khi cụ đồ dứt lời, chàng nói :

- Vâng cụ dạy rất phải, chúng cháu xưa nay cũng quan-niệm như vậy.

Bên ngoài Dung và Dị vẫn đùa với nhau. Bỗng Dung bảo Dị :

- Chị hát cho Dị nghe nhẻ. Chị hát câu hát của me và cô Liên hay hát lúc xay lúa giã gạo ấy mà !

179Trang sách 179KÝ VÃNG Dị gật đầu, Dung hát :

Yêu nhau chi cho lỏng thêm bạn ? mối hận khôn cùng Gieo cho nhau Biết nhau là chuốc não nùng Yêu nhou là để cho lỏng đắng cay.

Nghe Dung hát cụ đồ mắng cháu :

- Các cháu còn bé không được hát câu ấy. nói : và Dung nũng-uịu giắt em đến bên ông - Cháu cứ hát cơ ! váng.

Đạo tự nhiên thấy người hơi choáng _ HẾT -