CHƯƠNG I · XIPart 11

Đêm rằm tháng Tám, hội làng Kim-Đôi chỉ còn buổi nay nữa là rã đám.

Ban chèo đã thôi hát từ bữa trước. Tối nay chỉ còn các bô-lão, các quan-viên và ban tư văn ra đình làm lễ, sau đó thừa lộc thánh thưởng trăng. Sân đình không còn đông những khách đi xem hội nữa. Ai nấy đều ở nhà để lo bày cỗ

trông trăng, hoặc rủ nhau tới một vài đám hát trống-quân lập nên ở một vài xóm.

Tháng Tám là mùa hát trống-quân. Tại các làng vùng Kinh-Bắc, đồng thời dân làng mở hội trong dịp thu tế, các trai gái thường tối tối lập trống-quân đối đáp hát với nhau.

Trống-quân lập rất dễ. Chỉ cần một thùng gỗ rỗng, thường là những thùng đựng chè cũ của người Trung-Hoa, một cuộn dây thừng và mấy chiếc cọc là đủ. Dây căng trên thùng gỗ, hai đầu buộc vào hai chiếc cọc tre đóng chặt xuống đất cách xa hai bên chiếc thùng đều nhau. Dây đó lại được chống lên trên mặt thùng bằng hai chiếc cọc nhỏ cho thật căng để khi dùi trống –

một thanh tre vừa tay – đánh vào sẽ văng ra những tiếng « thình-thùng-thình » nhịp cho tiếng hát của đôi bên nam nữ.

Trống-quân lập nên, những chàng trai quê, những cô thôn nữ cùng nhau mua vui với tiếng hát, trai xóm này hát cùng gái thôn khác. Họ ganh nhau tiếng ca, họ thách nhau câu đố, họ vặn nhau trong những lời ứng khẩu.

Các cô thôn nữ có những câu hát để tròng ghẹo các chàng trai :

« Trống quân, trống quýt, trống còi.

Ta chẳng lấy nó, nó đòi lấy ta ».

« Trống quân có đĩa thịt bò,

Những anh chưa vợ đi mò cả đêm ».

Và các chàng trai cũng có những câu để hát đùa các cô thôn nữ :

« Trống quân có đĩa thịt bò,

Chưa chồng em phải đi mò trống quân ».

« Trống quân hai cọc một dây,

Chưa chồng, em phải đến đây tìm chồng ».

Tối hôm đó, cũng như các thôn nữ và trai tráng khác trong làng Kim-Đôi, Hoài và Thảo cũng rủ nhau tới những đám trống-quân. Họ đã hẹn hò với Thúc từ trước.

Tiệp cũng muốn đi nghe hát trống-quân, vì tâm lý các cô gái mới lớn, cô nào chẳng muốn tới những nơi đông vui ấy, nhưng nhà ông đồ có khách, Tiệp phải ở nhà hầu-hạ cha. Hơn nữa, tuy là tục-lệ dân làng, nhưng ông đồ

cũng không muốn Tiệp a-dua đàn-đúm quá với chúng bạn, e có thể xảy ra những điều đáng tiếc. Cho Tiệp đi xem chèo, ông đồ cũng đã ngần-ngại rồi, nhưng vì chẳng lẽ hội làng, ông lại ngăn cấm con, ra mình quá nghiệt.

Khách của ông đồ là ông Khóa Hữu, bạn học ngày để chỏm của ông đồ.

Ông đỗ Khóa-Sinh và làm ăn ở tỉnh xa, nay nhân quê nhà mở hội, ông Khóa về thăm nhà và nhân thể gặp các bạn cũ.

Ông Khóa Hữu là bác họ của Khoan. Thấy Khoan hiện là trưởng tràng của ông đồ Ngư, ông Khóa cũng mừng. Như vậy chứng tỏ Khoan học-hành khá và tính nết cũng dễ ưa nên mới được thày yêu bạn mến, mới xứng đáng làm trưởng tràng. Nói chuyện với bố mẹ Khoan, ông Khóa có bàn tới việc lập gia-đình của Khoan, Điều đó bố mẹ Khoan muốn lắm, nhưng vì gia cảnh không được sung-túc, nên việc hôn-nhân của con cũng chậm lại. Ông Khóa ngỏ ý là ông sẽ tính giúp.

Gặp ông đồ Ngư ở đình, ông Khóa được ông đồ mời tới uống rượu thưởng trăng đêm hôm rằm tháng tám. Lâu ngày không gặp nhau, ông đồ

cũng như ông Khóa đều muốn nhân tiệc rượu thưởng trăng ôn lại truyện cũ, ngâm lại những bài thơ xưa, bàn về văn-chương kinh-sách. Hai ông vẫn là đôi bạn tương-đắc tự thủa nào.

Vì bận tiếp ông Khóa Hữu, nên ông đồ không dự bữa tiệc thưởng trăng của làng dành riêng cho các bô-lão, chức-sắc, quan-viên và nhân-viên trong ban tư văn. Dự bữa tiệc thưởng trăng của dân làng tại đình là một điều hãnh-diện đối với thôn xã. Dự tiệc tại đình làng tuy vinh dự nhưng đâu có thú bằng được đối-ẩm với một người tri kỷ, một bạn tâm giao từ ngày để chỏm.

Vì lâu ngày mới gặp nhau, nên câu chuyện giữa hai bạn già rất nồng nàn. Và ông đồ Ngư cũng thết bạn một bữa tiệc thật là đặc-biệt không phải vì cao-lương mỹ-vị, nhưng vì tính cách cầu-kỳ, và thích hợp với đêm trăng.

Hai ông cùng nhau ăn ốc trông trăng. Ốc đây không phải là thứ ốc mua ở chợ đem về hay vớt ở ao ở đồng lên, mà là thứ ốc gác trên gác bếp. Ốc mua từ hơn một tháng trước, đựng trong rổ, gác lên bếp. Xin chớ ai tưởng rằng ốc gác lên bếp sẽ bị chết ! Ốc không chết mà lại béo ra vì trong thời gian ở trên gác bếp, ốc ăn bồ-hóng. Với thức ăn khác thường nầy, loài ốc không những béo mà khi ta ăn lại có vị, vừa thơm vừa bùi, vừa béo vừa ngậy. Muốn ăn ốc chỉ cần đem luộc với lá chanh, không cần phải nấu nướng khó khăn gì. Những nhà dư dật miền quê Bắc-Việt thường mua ốc để dành đến rằm tháng tám thưởng trăng, bằng cách gác lên bếp.

Ông đồ Ngư mời ông Khóa Hữu uống rượu với ốc luộc thưởng trăng.

Món ăn thật rẻ tiền nhưng thật ngon, và thật hợp với đêm rằm tháng tám.

Rượu ngon, bạn hiền, đồ nhắm tốt, trăng trong gió mát. Hai ông bạn già chén tạc chén thù cho mãi tới khuya, các ông mới thưởng-thức bánh trung-thu trước khi tan tiệc.

Hai ông cùng nhau hàn-huyên truyện cũ, truyện mới, trong làng trong xóm, truyện gần, truyện xa, thật là tâm-đầu ý-hiệp.

Rồi ông đồ Ngư nói tới truyện lớp học và truyện nhà : « Con cháu lớn nhà tôi có con ông Chánh-Tổng hỏi xin, nhưng tôi đã từ chối. Thằng đó có học tôi, học không dốt nhưng cũng không giỏi, và có lẽ cũng sẽ chẳng đỗ-đạt gì. Tôi xem nhà ấy không được vượng phúc-đức, nên tôi không muốn cho cháu vào cửa đó. Không hỏi được con gái tôi thằng đó đã nghỉ học ».

Ông Khóa Hữu gật-gù nói : « Con ông Chánh-Tổng sau này lại theo nghiệp cha làm hương-chức hoặc tổng-lý để cầu công-danh. Cứ kể ra như

vậy cũng được, nhưng gả bán con cái ta cần xem phúc-đức nhà chồng hơn ».

Rồi ông hỏi : « Cháu bác năm nay bao nhiêu tuổi ? »

Ông đồ đáp : « Cháu hãy còn nhỏ lắm, năm nay vừa được đôi tám.

Cháu hiện nghỉ học ở nhà giúp việc mẹ cháu ».

Ông Khóa ngẫm-nghĩ, rồi bảo ông đồ : « Con gái 16 thì cũng đã lớn, cũng đến tuổi xuất-giá rồi. Hay nếu bác không chê thì chúng tôi muốn xin cháu cho thằng Khoan, con chú nó, hiện đang là trưởng tràng của bác ».

Ông đồ đáp : « Bác cũng hiểu, tôi có kén chọn gì đâu. Gả chồng cho con tôi trông vào phúc-đức nhà trai nhiều hơn. Ông Chánh-Tổng làm việc quan, đôi khi vì nhiệm-vụ phạm đôi điều thất-đức. Tôi sợ những điều đó ảnh hưởng tới con cháu. Hơn nữa tôi trông tướng thằng Thúc con ông Chánh-Tổng tôi cũng không ưng nên tôi đã lấy cớ so đôi tuổi không hợp mà từ

chối. Còn thằng Khoan, tôi thấy nó học hành được, tư cách cũng khá. Nó sẽ

biết thương vợ thương con ».

- Nếu bác thương tới cháu thì may-mắn lắm, nhưng xin nói thật, bác cũng chẳng lạ gì, nhà chú nó không sung-túc.

Ông đồ vuốt mấy sợi râu cằm, cười khà khà bảo : « Giá-thú bất luận tài.

Sung-túc hay nghèo-khó có làm sao. Đàn bà con gái làng ta xưa nay có ai chê chồng nghèo bao giờ. Bác về nói chuyện với ông em, tôi vui lòng, nếu ông em bác cũng thỏa ý ».

- Tôi tin chắc chú nó sẽ sung sướng được thông gia với bác và thằng Khoan chắc cũng hài lòng.

Câu chuyện còn tiếp. Ngày sinh tháng đẻ của Khoan ông đồ đã ghi từ

ngày Khoan nhập học. Ông lấy so với tuổi của Tiệp thì thấy đôi bên rất hợp, không bị sung hoặc khắc.

Trong lúc hai ông nhắm rượu xơi bánh thưởng trăng, Tiệp vẫn phải lui tới để chờ ông đồ sai khiến nên luôn luôn nghe rõ câu chuyện của hai người về mình. Lòng nàng hồi hộp sung-sướng. Nàng thấy nóng bừng đôi má.

Nàng lăng-xăng chạy xuống bếp vẻ mặt hớn-hở như người bắt được của.

Tim nàng đập mạnh, nàng thấy đêm thu như tưng-bừng tươi đẹp.

Thằng Mẫn ở trên nhà loăng-quăng chạy xuống. Lòng tràn ngập nỗi hân-hoan, nàng không để ý đến em, nên trong lúc đi lại nàng đã giẫm lên chân Mẫn, Mẫn khóc, nàng vội vàng lấy miếng bánh trung thu dúi vào tay em.

Nàng mang tiếp thêm bánh trái lên để ông đồ mời ông Khóa.

Hai ông vẫn còn đương rất tương-đắc trong câu chuyện. Thoang-thoáng nghe, nàng thấy ông Khóa Hữu khen nàng : « Trông cháu nhanh-nhẹn đấy.

Sánh với thằng Khoan nhà tôi thực là đẹp đôi lắm. Việc này thế nào cũng thành. Như vậy bác với tôi ta càng thêm than ».

Trăng lên đã cao. Trời trong. Quầng trăng tỏa ngũ sắc qua làn sương thu mỏng như tăng vẻ thơ mộng cho đêm rằm.

Xa xa tiếng thình-thùng-thình của một đám trống-quân vọng lại đánh nhịp cho lời ca đầy yêu đương đằm thắm :

« Đôi ta như chỉ mới xe.

Như trăng mới mọc, như tre mới giồng,

Đôi ta như lúa đòng đòng.

Đẹp duyên mà lại đẹp lòng mẹ cha ».