Phần III: LÀM NHÀ CỬA (tiếp)Part 14

Đi dần từ Huế vào miền Nam, cổng nhà không còn nữa. ở miền Nam, nhất là ở đồng quê, nhiều nhà chỉ làm một cái chà gai vững chãi để đêm kéo ngang đủ ngăn ngõ ra vào!

Trong chiến tranh chống Mỹ ở miền Nam làm nhà dọc theo các con đường lớn, dọc theo các dòng kênh, phần nhiều nhà không những không có cổng, mà cũng không có cả ngõ nữa. Cửa nhà ăn liền ra bờ đường hoặc bờ kênh.

Theo lối kiến trúc phương Tây, các nhà ở đô thị, ở những phố buôn bán cũng không có cổng, duy chỉ những nhà ở khu cư trú, xây theo lối biệt thự

mới có cổng,

Những ngôi nhà chung cư có một cổng chung thường bằng hai cánh sắt, hoặc cũng có khi không có cổng mà chỉ có một lối đi chung cho tất cả mọi người cư trú trong chung cư.

Tìm hiểu phong tục Việt Nam qua Nếp cũ gia đình và Lễ - Tết – Hội hè 82

o Mé trước ngõ

Theo phương pháp tạo tác của ta xưa, làm nhà không những chỉ chú ý tới cổng ngõ, mà khi dựng cổng ngõ thường chú ý tới cả phía trước cổng ngõ.

Những địa hình, địa vật ở trước cổng ngõ, theo như quan niệm của Lỗ Ban mà các cụ xưa vẫn áp dụng, đều có ảnh hưởng tốt xấu tới gia chủ.

-

Trước cửa ngõ nếu có đá chồng chất lên nhau như lớp lâu đài, chủ

nhân sẽ giàu sang và sự mong ước sẽ thỏa mãn.

-

Trước cửa ngõ nếu có con đường nhỏ đi qua cong queo lại có lối rẽ

ngang, và nếu có chen các khóm đá thì tốt lắm. Phong thủy gọi là trong xứ

có ao hồ, và trường hợp này chủ nhân chẳng phát quan to thì cũng giàu có lấn át cả châu huyện.

-

Nhà cất cao hơn những nhà chung quanh, đường lối ngõ như đè lên những nhà khác, trong nhà sẽ sinh quý tử, vào hạng phi thường xuất chúng.

Nếu chung quanh nhà có núi non càng tốt, quý tử sẽ là quý nhân.

-

Trước cửa ngõ nếu có khối đá tròn bằng phẳng như cái bàn, nhà có thanh danh. Nếu hai bên nhà có núi non xinh đẹp, nhà ít nhất cũng đủ ăn và thanh nhàn.

Sơ lược, đó là mấy điều có ảnh hưởng tốt tới gia chủ, nói về mé trước cổng ngõ. Bên những điều gây ảnh hưởng tốt, tất nhiên cũng có những điều gây ảnh hưởng xấu:

-

Con đường đâm thẳng vào ngõ soi tới trong nhà sẽ gây cho gia chủ

những điều lôi thôi rắc rối.

-

Trước cửa ngõ có đền miếu án ngữ, người trong nhà hay ốm đau.

-

Độc một ngôi nhà khác mé đằng trước đâm thẳng vào cổng ngõ, soi tới trong nhà, sẽ làm cho gia chủ khó tiến thân và gặp phiền lụy.

-

Ngay trước cổng ngõ là một bãi tha ma, người trong nhà hay bệnh tật.

Mấy điều trên cũng chỉ là mấy điều tóm tắt sơ lược. Thực ra, khi người xưa nêu lên những điềm xấu tốt, đó chỉ là qua những kinh nghiệm của nhiều đời, nhưng ta có thể lấy lý mà suy xét sự linh nghiệm đó được.

Thí dụ, như khi làm nhà ở trước bãi tha ma, lẽ tất nhiên độc khí ở các ngôi 83

mộ, dù có đào sâu chôn chặt, cũng có thể xông lên ít nhiều, gây bệnh tật cho những người ở chung quanh được.

Một thí dụ nữa, trước nhà có núi non, nhà đủ ăn và thanh nhàn. Cảnh tưởng phóng khoáng của núi non, mang lại cho con người một tâm hồn thư

thái, khi tâm hồn thư thái, con người trở nên khoáng đạt và như vậy, dù ở

hoàn cảnh nào mà chẳng tự thấy thanh nhàn và đủ ăn. Hơn nữa sự cao rộng của núi non cũng giúp con người thêm sáng suốt và do đó sự kiếm ăn với đầu óc sáng suốt sẽ dễ có kết quả hơn.

Ở đây chỉ nêu ra vài thí dụ, chính ra ở mỗi điểm, khi ta suy xét ta đều thấy cái lý của người xưa.

o Những kiểu nhà

Nếu căn cứ vào những nhà ngày nay ở tỉnh thành để nói đến những nhà ngày xưa, ta sẽ có rất nhiều sự sai lầm, vì hai lối kiến trúc khác hẳn nhau, vì hoàn cảnh địa thế cũng như vì nếp sống xã hội.

Cho tới trước đại chiến thứ hai, năm 1939, các kiểu nhà của ta ở vùng quê vẫn giữ nguyên nếp cũ của những thế kỷ trước. Và, cho tới ngày nay, ở những vùng không có ngọn lửa chiến tranh tàn phá, những ngôi nhà vẫn là những ngôi nhà kiểu xưa.

Kiểu nhà cổ nhất của Việt Nam có bốn mái: hai mái chính và hai mái đầu hồi, che hai chái.

Cũng vào loại kiểu cổ, là nhà xây dựng theo kiểu hai mái bịt đốc không chái.

Nhà bốn mái và hai mái đều là những kiểu nhà có từ lâu lắm, theo các nhà khảo cổ thì từ thế kỷ thứ ba, thứ tư ở miền Bắc, căn cứ theo những nhà nhỏ

bằng đất nung đào được tại các ngôi mộ cổ Vĩnh Yên (làng Lạc Ý), ở Bắc Ninh (làng Nghi Vệ) và ở Thanh Hóa (Đông Sơn).

Kiểu nhà thay đổi tùy theo địa phương và cũng tùy địa vị xã hội của chủ

nhân.

Tại miền Bắc nhà làm ba gian hoặc năm gian theo kiểu chữ Đinh. ở miền Trung, nhà cũng theo kiểu chữ Đinh, lại còn có nhà Vuông, nhà Rương.

Tìm hiểu phong tục Việt Nam qua Nếp cũ gia đình và Lễ - Tết – Hội hè 84

Nhà Vuông - tức là nhà có ba gian chính thông nhau, hai gian nhà chái cũng thông nhau bằng một ngăn rộng sau bàn thờ chính của những gian giữa.

Nhà Rương - tức là nhà ba gian hoặc năm gian không chái, trông tương tự như chiếc rương.

Tại miền Nam, nhà cũng làm ba gian, hoặc năm gian. Loại nhà đặc biệt nhất ở nơi này là loại nhà bánh ít, bốn mái đều nhau, nóc cao, mái dốc. Loại nhà bánh ít này, thỉnh thoảng ta còn thấy tồn tại ở một vài nơi.

Nhà các quan cất theo kiểu chữ Công hoặc chữ Môn và có gác. Dân giã thời xưa không được làm hai kiểu nhà này, cũng không được làm quá to lớn, dựng trên một bệ đôi, phải làm sát mặt đất hoặc nền chỉ được tôn cao thành một lớp. Cũng không được lợp mái đôi và làm gác.

Thời thế đổi thay, nếp sống con người cũng khác theo luật lệ, ngày nay nhà cửa, ai muốn làm sao cũng được miễn là đừng phạm tới tự do của người khác và cũng đừng phạm tới chỉ giới công cộng.

o Nhà cửa ngày nay

Nhà cửa ngày nay làm cao rộng, có gác, có cầu thang, muốn làm chữ

Công, chữ Môn hay chữ Đinh tùy ý. Thường nhà ngày nay làm theo lối chữ

Nhị thành hai lớp, hoặc làm một lớp theo kiểu chữ Nhất. Mấy năm gần đây, tại Sài Gòn cũng như các đô thị lớn nhiều nhà kiểu chung cư được xây nên và các biệt thự khang trang mọc lên ở khắp nơi.

Ai có tiền muốn xây cất nhà cửa ra sao thì xây, không có sự cấm đoán hay bắt buộc gì. Dân chủ và tự do bắt đầu ngay từ nơi ăn chốn ở.

o Lễ cất nóc

Các kiểu nhà xưa của ta đều có nóc, và nóc nhà tượng trưng cho tất cả

ngôi nhà, bởi vậy, trong việc xây cất nhà của ta có lễ cất nóc, chữ gọi là lễ

thượng lương.

Lễ cất nóc đối với phương Đông, cũng như lễ đặt viên đá hoặc viên gạch đầu tiên của phương Tây. Ngày nay trong việc xây cất nhà cửa hoặc các trường sở công cộng, ta cũng bắt chước theo lối Âu Mỹ làm lễ đặt viên gạch hoặc viên đá đầu tiên thay cho lễ cất nóc, và thường những người có chức 85

vụ danh vọng được vinh dự mời đặt viên đá hoặc viên gạch này. Đá hoặc gạch xây xuống dưới đất, trái hẳn lễ cất nóc của ta.

Khi làm lễ cất nóc, chủ nhà nhờ người xem ngày, kén giờ, và chọn được ngày giờ tốt lễ mới cử hành.

Trước lễ cất nóc, sườn nhà đã được dựng và có khi tường cũng đã được xây rồi.

Đúng ngày giờ kén chọn, người ta bắc đòn chính của nóc nhà lên đỉnh sườn nhà. Một miếng vải đỏ có đề ngày tháng cử lễ và mấy chữ Khương Thái Công tại thử, nghĩa là Ông Khương Thái Công ở đây, được treo vào chiếc đòn chính này. Cũng có nhà thay vì miếng vải đỏ này, người ta dán vào đòn chính một lá bùa bát quái hoặc treo vào đó một quyển lịch Trung Quốc, hoặc quyển lịch của triều đình càng tốt. Miếng vải, lá bùa hoặc quyển lịch đều cốt để trừ

ma quỷ.

Lễ cất nóc có thầy pháp tới cúng. Chủ nhân cũng làm lễ cáo gia tiên. Lễ

xong có đốt pháo. Tiếng pháo biểu lộ sự vui mừng và cũng đuổi được tà ma.

Lễ xong là bữa ăn uống, có mời bà con họ hàng.

Lễ cất nóc chỉ cử hành cho ngôi nhà chính, mà ít ai làm lễ này cho những ngôi nhà phụ.

Ngày nay, người ta vẫn làm lễ cất nóc, nhưng người ta cũng cử hành cả lễ

đặt viên đá đầu tiên nữa. Phải chăng vì có nhiều nhà mái bằng không có nóc, ở vùng quê lễ cất nóc vẫn được tôn trọng.

o Cách xếp đặt trong nhà

Bàn thờ gia tiên kê ở giữa nhà. Hai bên, tại nhiều gia đình là bàn thờ Thổ

Công, bàn thờ Thánh Sư, v.v...

Trước bàn thờ gia tiên là nơi gia trưởng tiếp khách, hoặc hàng ngày uống trà, ngâm thơ.

Ở nơi hai bên có kê các bộ ghế ngựa hoặc phản. Con cháu tiếp khách ở

hai bên này.

Ở căn nhà chính này, trừ ngày giỗ tết, đàn bà con gái không được bén mảng tới. Đàn bà tiếp khách ở nhà ngang hoặc ở buồng riêng.

Tìm hiểu phong tục Việt Nam qua Nếp cũ gia đình và Lễ - Tết – Hội hè 86

Ngày nay ở chốn quê, việc gìn giữ vẫn được bảo tồn, và các bà thường tránh tiếp khách ở trước giường thờ. Tục này do ở việc phụ nữ không được phép có mặt ở nơi tế tự, từ xưa.

Nam nữ, dù ở trong nhà cũng có sự cách biệt, bởi vậy, buồng trai gái ở

riêng. Nhà chính thường hướng Nam, các buồng con trai ở phía Tây gọi là Tây phòng, các buồng con gái ở phía Đông gọi là Đông phòng. Nếu nhà không làm theo hướng Nam thì phòng các con trai ở bên tay phải bàn thờ

gọi là Hữu phòng, phòng các con gái ở bên tay trái là Tả phòng. Nếu nhà đông người, con gái phải ở những căn nhà phụ, nhưng trai gái vẫn riêng phòng.

Việc phân biệt tả hữu phòng ngày nay không còn nữa, nhưng dù sao trai gái cũng tránh sự chung đụng. Nếu vì quá chật chội, không có phòng riêng cho các con, trường hợp ở đô thị ngày nay, ít ra trai gái cũng phải có giường riêng biệt.

Ngoài ra, cũng cần nói thêm, bất cứ gia đình nào, không kể ngôi nhà trên cũng có các nhà phụ gồm nhà ngang, nhà bếp. Những gia đình giàu có còn có thêm vựa thóc, chuồng trâu, chuồng bò, chuồng gà, vịt ... xây riêng biệt, cách xa nhà trên.

o Lễ mừng tân gia

Lễ này tức là lễ ăn mừng nhà mới.

Có nhà mới là điều đáng mừng. Dọn tới nhà mới, chủ nhân phải làm lễ khánh thành ngôi nhà.

Lễ khánh thành cũng được cử hành vào một ngày tốt, có cáo gia tiên và có làm cỗ mời bà con, bè bạn.

Lễ ăn mừng tân gia thường long trọng hơn lễ cất nóc, tuy về phương diện tín ngưỡng, ý nghĩa lễ cất nóc thiêng liêng hơn.

Trong dịp ăn mừng tân gia, chủ nhân được bạn bè mang lễ vật tới mừng. Có những bức thêu, có những bức đại tự, có những đôi câu đối, có chè cau hoặc tranh ảnh để trang hoàng nhà cửa.

Lúc làm lễ cáo gia tiên lại có đốt pháo để biểu hiện sự vui mừng.

o Trang trí trong nhà

Dù sang hay hèn, đã có một ngôi nhà, ai cũng muốn trang trí để tăng vẻ đẹp ngôi nhà của mình. Một vài chậu cảnh, mấy cây hoa hồng trước cửa nhà, mấy bức tranh treo trên tường, những lọ hoa bày bàn, những rèm treo cửa sổ, một vài bức tường nhỏ đặt trên kệ ở góc nhà, đều có mục đích làm cho ngôi nhà thêm khang trang, thêm mỹ thuật.

Xưa và nay, sự trang trí nhà cửa không giống nhau.

Xưa có những luật lệ ràng buộc và ngăn cấm để phân biệt tôn ti trật tự xã hội, nay ai có tiền muốn trang trí nhà cửa ra sao tùy ý.

Luật lệ xưa ấn định việc trang trí nhà cửa tùy theo địa vị xã hội của chủ nhân, vua quan có cách thức riêng và dân giã có cách thức riêng, dân giã không được trang hoàng một cách tiếm vị.

Việc trang trí bắt đầu ngay từ lúc làm nhà, nghĩa là ngay từ khi dựng cột, bắc kèo. Thợ mộc bắc chỉ, tô điểm thêm những đường cong, đường lượn khi làm cột, kèo, rui hoặc xà nhà, giống như những đường chỉ ở các nơi đình chùa.

Lúc xây tường, đối với ngôi nhà gạch, thợ nề cũng xây ngay những đường lượn, những bông hoa tại các cửa sổ, đầu hồi, và tô điểm bằng những nét vẽ

mé tường trong nhà.

Mọi sự trang hoàng đều có sự quy định bởi luật lệ. Luật Gia Long, điều 156, có nói rằng tất cả nhà cửa, xe cộ, quần áo và tất cả mọi vật dụng của quan chức và thường dân phải phân biệt rõ rệt. Ai dùng trái phép thì bị tội.

Nhà cửa thường dân không dựng trên một bệ đôi, lợp mái đôi và làm gác.

Trong nhà không được sơn phết trang hoàng. Mọi sự tô điểm đòn thượng lương, nóc nhà, sườn nhà và trong nhà đều có sắc lệnh quy định.

Các quan đại thần nhất, nhị phẩm trang hoàng đòn thượng lương, nóc nhà, sườn nhà bằng hoa lá hoặc đầu thú loại bốn chân như cọp, rùa, sư tử.

Từ tam phẩm đến ngũ phẩm chỉ được trang hoàng đề tài thú vật bốn chân. Từ lục phẩm trở xuống không được phép trang hoàng gì cả.

Dân gian, lẽ tất nhiên, không ai dám phạm vào những điều cấm, nhưng Tìm hiểu phong tục Việt Nam qua Nếp cũ gia đình và Lễ - Tết – Hội hè 88

người ta vẫn trang hoàng được nhà cửa một cách rất có mỹ thuật mà không phạm luật Triều đình.

Người ta dùng chữ để trang hoàng: chữ Thọ, chữ Phúc, chữ Hỷ thường được dùng tới luôn. Ngoài ra lại có đề tài bát bửu, tượng trưng cho sự bất tử

cũng được dùng nhiều: cái quạt, thanh gươm, giỏ hoa, bầu rượu, cái phách, cây và cành tre, cái sáo và hoa sen...

Từ vua đến dân, tùy theo địa vị, các đề tài trang hoàng xưa gồm: Tứ linh: long, ly, quy, phượng.

Tứ hữu hoặc tứ thời: mai, lan, cúc, trúc hoặc tùng, cúc, trúc, mai.

Tam đa: Phúc, Lộc, Thọ được tượng trưng bằng con Dơi, con Hươu và cây Tùng.

Lại còn các đề tài khác: Cọp, Sư tử, Mây, Nước, Lửa.

Đề tài thảo mộc cũng được dùng tới với Hoa, Lá, Cây, Quả. Mỗi loại cây có tính cách tượng trưng riêng:

-

Cây trúc tượng trưng cho người quân tử, sự tiết độ khôn ngoan.

- Cây tùng tượng trưng cho sự trường thọ.

- Hoa cúc tượng trưng cho hạnh phúc.

- Hoa sen tượng trưng cho sự thanh khiết.

Để đem lại vẻ linh hoạt cho sự trang hoàng, những cây cảnh được bào chuốt sửa chữa, chạm trổ cho biến thành những giống vật: Trúc thành Công,

Mai thành Phượng,

Hoa Sen thành con Rùa,

Hoa Cúc thành con Kỳ Lân...

Cả đến những Phúc, Lộc, Thọ cũng được gọt giũa biến thành hình mặt rồng, đầu phượng. Tại các ngôi nhà thờ, còn có những bức hoành phi, câu đối.

Những hàng chữ thờ này thường nói lên những đức tính tốt của tổ tiên, lòng 89

sùng kính của con cái, sự nghiệp của ông cha và sự mong mỏi cầu muốn của chủ nhân để theo gương các người về trước.

Đằng trước nhà khách, nhiều nhà còn có hòn non bộ. Hòn non bộ đặt trong bể cạn với những cảnh giúp cho chủ nhân tìm thấy sự thư thái trong tâm hồn, vì ở đây là tất cả cái gì nhẹ nhàng, êm ái, thanh tao và dịu dàng...

Việc trang trí nhà cửa ngụ rất nhiều ý nghĩa vừa về tôn giáo, vừa về đạo đức. Thực ra đây cũng là một nghệ thuật, mà tất cả các nghệ thuật phương Đông bao giờ cũng có tính cách tượng trưng.

Ba chữ đại tự trên một bức hoành phi nói lên cả quá khứ của một chi họ, đọc một đôi câu đối ta có thể thấy cả công trạng của một người đã khuất trong gia đình với các đức tính cao quý:

Tiên tổ phương danh lưu quốc sử Tử tôn tích học kế gia phong.

Lược dịch:

Tiên tổ danh thơm ghi sử nước,

Cháu con tích học nối cơ nhà.

Một cảnh chùa trên hòn non bộ, không phải đây chỉ là một ngôi chùa không vô tri vô giác. Nhưng ngôi chùa này đã gợi cho ta nghĩ tới sự thư thái trong tâm hồn của những người sống nơi am thanh cảnh vắng, cho ta phải tưởng tượng ra tiếng chuông chùa văng vẳng, ra cảnh chiều hôm bảng lảng, cho ta phải nhớ lại tiếng tụng kinh gõ mõ đều đều của các vị hòa thượng ở

một ngôi chùa nơi thâm sơn cùng cốc... một ngư ông ngồi câu cá bên bờ

suối cũng không phải chỉ là một sinh hoạt tầm thường khi thấy cảnh đó ta phải nghĩ tới sự tiêu khiển của một kẻ đợi thời, ta phải nhớ lại sự tích của Khương Tử Nha ngồi câu trên bờ sông Vị ở Tây Kỳ, rồi sau này đã điều khiển tám trăm trấn chư hầu lật đổ vua Trụ của nhà Thương...

Sự trang trí nhà cửa lối xưa nay vẫn còn tồn tại ở phần lớn các gia đình Việt Nam, nhưng cũng có nhiều người bắt chước phương Tây để trang hoàng nhà cửa của mình.

Tìm hiểu phong tục Việt Nam qua Nếp cũ gia đình và Lễ - Tết – Hội hè 90