Ngày 20 tháng 12 năm 1969, người bạn đời ba mươi năm của nhà văn Toan Ánh qua đời tại bệnh viện Grall, Sài Gòn, ở tuổi 46, để lại ông cùng mười một người con.
Sáu ngày sau, ngày 26 tháng 12, ông bắt đầu viết "Nhớ Thương" và hoàn thành ngày 14 tháng 3 năm 1970 — cuốn hồi ký ông nói với bà, chứ không nói về bà. Sách in xong ngày 10 tháng 8 năm 1970 tại nhà in Chí-Thanh, Sài Gòn: không nhà xuất bản, không giá bìa, không bán.
Toan Ánh, tên thật Nguyễn Văn Toán, sinh năm 1915 tại Thị Cầu, Bắc Ninh — vùng Kinh Bắc của quan họ và hội hè. Ông bắt đầu viết từ năm 1934 và trong hơn bảy thập kỷ đã ghi chép lại phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và ca dao của người Việt từ nông thôn đến thành thị, từ Bắc vào Nam.
Tên thật của ông là Nguyễn Văn Toán. Người quen thường gọi ông là "anh Toán". Đọc ngược hai tiếng ấy thành "Toan Ánh" — và ông lấy đó làm bút danh.
Đây là những cuốn sách sớm nhất của ông còn giữ được, và ít được nhắc tới trong các danh mục hiện nay. Cả bốn cuốn còn đến hôm nay nhờ bản nộp lưu chiểu được giữ tại Thư viện Quốc gia Pháp (BnF) ở Paris, nơi đã số hóa trọn vẹn từng cuốn. Bản chụp nguyên bản có thể tải về ngay tại đây.
Kịch
Hài kịch — thể loại duy nhất thuộc loại này trong toàn bộ sự nghiệp của ông, và là cuốn sách sớm nhất của ông còn lưu lại. BnF chú: "[Le premier pas, comédie]".
Nhà in An-Thịnh, 181 Rue du Coton, Hà Nội, 1942 · 74 tr.
Bản in xong ngày 7/7/1942. Ngoài bản giấy thường còn năm mươi bản giấy vélin đánh số 1–50, mỗi bản có chữ ký tác giả — theo trang cuối sách.
Biên khảo
Khảo cứu phong tục nông thôn miền Bắc và các thú vui đồng quê. Bản 1957 ghi rõ "in lần 3" — mốc 1958 thường được nhắc là lần in thứ ba, không phải lần đầu.
Ánh Hoa, Hà Nội, 1943 · 152 tr.
Tái bản: Hà Nội: Minh Tuấn 1952 · Sài Gòn: Nam Sơn 1957 (in lần 3)
Truyện ngắn
Tập truyện ngắn phê phán hủ tục làng quê.
Nhà xuất bản Hàn-Mặc, 26 Phố Hàng Quạt, Hà Nội, 1944 · 136 tr.
Tái bản: Sài Gòn 1957 · Hà Nội: NXB Văn nghệ 2004 · có thể cả "Truyện ngắn làng quê", NXB Văn nghệ 1996 (chưa đối chiếu)
Trang đầu sách ghi giấy phép in cấp ngày 1/7/1944 và dòng "in lần thứ nhất"; vì vậy ở đây ghi năm 1944, trong khi một số hồ sơ thư viện ghi 1945. Mốc 1957 là lần tái bản ở Sài Gòn.
Tiểu thuyết lịch sử
Tiểu thuyết lịch sử lấy bối cảnh kháng Nguyên Mông. BnF chú: "L'épée du delta tonkinois, roman."
Nhà in Minh-Tuân xuất bản, 15 Phố Nhà Thương Chữa Mắt, Hà Nội, 1950
Bộ biên khảo mười một tập ghi lại toàn bộ nếp sinh hoạt của người Việt — từ vòng đời một con người đến làng xóm, hội hè, tín ngưỡng và thú vui tao nhã.
Nếp Cũ 1/11 · Biên khảo
Vòng đời người Việt từ lúc sinh ra đến khi qua đời — sinh, học, lập gia đình, ma chay, cải táng.
Nam Chi Tùng Thư, Sài Gòn, 1965 · 422 tr.
Tái bản: Khai Trí 1970 · NXB TP.HCM 1991 · NXB Trẻ 2023
Nếp Cũ 2/11 · Biên khảo
Hệ thống tín ngưỡng dân gian Việt Nam — thờ cúng tổ tiên, thần linh, Phật giáo dân gian.
Nam Chi Tùng Thư, Sài Gòn, 1967 · 475 tr.
Nếp Cũ 3/11 · Biên khảo
Tiếp tục khảo cứu tín ngưỡng — ma thuật, bói toán, phong thủy, tục lệ tang ma.
Nam Chi Tùng Thư, Sài Gòn, 1968 · 451 tr.
Tái bản: Hoa Đăng 1969
Nếp Cũ 4/11 · Biên khảo
Đời sống làng xã — cấu trúc, hương ước, đình làng, chợ quê, tình làng nghĩa xóm.
Phương Quỳnh, Sài Gòn, 1968 · 471 tr.
Ảnh trong sách của Nguyễn Cao Đàm, Nguyễn Mạnh Đan, Trần Lê Sinh và Trần Cao Lĩnh.
Nếp Cũ 5/11 · Biên khảo
Lễ hội truyền thống Việt Nam — đình đám, hội làng, tế lễ, rước kiệu, trò vui.
Nam Chi Tùng Thư, Sài Gòn, 1969 · 303 tr.
Tái bản: Houston, Texas: Vietnamese Book Store, khoảng thập niên 1980
Bản in lại ở Houston, Texas là lần tái bản ở hải ngoại duy nhất tìm được trong toàn bộ sách của ông.
Nếp Cũ 6/11 · Biên khảo
Tiếp tục khảo cứu lễ hội — hội chùa, hội chợ, hội xuân, các trò chơi trong hội.
Nam Chi Tùng Thư, Sài Gòn, 1974 · 356 tr.
Nếp Cũ 7/11 · Biên khảo
Phẩm chất hiền thục, đảm đang của phụ nữ Việt Nam vùng Bắc Bộ.
Vạn Lợi, Sài Gòn, 1959 · 137 tr.
Nếp Cũ 8/11 · Biên khảo
Ca dao, tục ngữ và chuyện tình dùng để giải thích thơ ca dân gian — tình yêu quê hương đất nước.
NXB Thanh Niên, 1999 · 433 tr.
Nếu 1999 là năm sáng tác chứ không phải năm tái bản thì đây là cuốn sách ông viết ở tuổi ngoài tám mươi.
Nếp Cũ 9/11 · Biên khảo
Bốn nghệ thuật quý tộc — đàn, cờ, thơ, họa trong đời sống người Việt xưa.
NXB Trẻ, 2023 · 446 tr.
Nếp Cũ 10/11 · Biên khảo
Các thú tiêu khiển truyền thống — cờ tướng, thả thơ, chơi hoa, thưởng trà.
NXB Trẻ, 2023 · 376 tr.
In chung với Bó Hoa Bắc Việt. Đây là phụ đề của Các Thú Tiêu Khiển Việt Nam.
Nếp Cũ 11/11 · Biên khảo
Trò chơi dân gian Việt Nam — ô ăn quan, nhảy dây, đánh đáo, thả diều, kéo co.
NXB Trẻ, 2024 · 500 tr.
Bài phỏng vấn thực hiện lúc ông đã cao tuổi, nhân dịp ký hợp đồng với NXB Trẻ xuất bản toàn bộ 124 tác phẩm. Ông nói về ba mươi năm chung sống với vợ, về cuốn hồi ký viết sau khi bà mất, và về nỗi lo di sản văn hóa đang mai một.
Đọc bản lưu →Chân dung viết khi ông còn sống, nhân hợp đồng với NXB Trẻ cho 124 tác phẩm đã và chưa xuất bản, phát hành trong thời hạn 2004–2015.
Đọc bản lưu →Dựng lại không khí Tết cổ truyền qua những trang biên khảo của ông, và ghi lại nỗi lo của ông trước tốc độ thay đổi của phong tục.
Đọc bản lưu →